Không, đại sứ quán không phải lãnh thổ của nước khác. Nó vẫn nằm trên đất của nước sở tại, nhưng khu trụ sở được hưởng quyền bất khả xâm phạm: nhà chức trách nước sở tại không được bước vào nếu người đứng đầu cơ quan không đồng ý, và còn có nghĩa vụ đặc biệt phải bảo vệ nó. Câu nói bước qua cổng đại sứ quán là sang nước khác nghe rất hay, nhưng không đúng về luật.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về ngoại giao, và cũng là điểm khởi đầu rất hay để hiểu cách luật quốc tế vận hành.
Hiểu lầm này từ đâu ra?
Phim ảnh góp phần lớn. Cảnh nhân vật chạy thục mạng qua cổng đại sứ quán, cảnh sát dừng lại ngay ngưỡng cửa, khiến người xem tin rằng bên kia cánh cổng là một đất nước khác.
Thực tế là cảnh sát dừng lại thật, nhưng không phải vì đó là đất nước khác. Họ dừng lại vì luật quốc tế cấm họ vào khi chưa được phép. Hai lý do dẫn tới cùng một hình ảnh, nhưng hệ quả pháp lý rất khác.
Trong lịch sử, từng có quan niệm cho rằng cơ quan ngoại giao như một phần lãnh thổ của nước cử đi, gọi là thuyết ngoại lãnh thổ. Nhưng luật quốc tế hiện đại không dựa trên ý tưởng đó nữa.
Nền tảng ngày nay là Công ước Viên về quan hệ ngoại giao năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, được hầu hết các nước trên thế giới tham gia. Công ước giải thích quyền ưu đãi của cơ quan ngoại giao bằng một lý do rất thực tế: để cơ quan làm tốt chức năng.
Bất khả xâm phạm nghĩa là gì?
Trụ sở cơ quan đại diện là bất khả xâm phạm. Nhân viên công quyền nước sở tại, kể cả cảnh sát, không được vào nếu người đứng đầu cơ quan không đồng ý. Điều này đúng cả khi có hoả hoạn, dù trên thực tế nhiều cơ quan sẽ đồng ý ngay để lính cứu hoả vào.
Đồ đạc, tài sản trong trụ sở và phương tiện đi lại của cơ quan không bị khám xét, trưng dụng, tịch biên. Hồ sơ, tài liệu của cơ quan cũng bất khả xâm phạm ở bất cứ nơi đâu.
Ngoài nghĩa vụ không xâm phạm, nước sở tại còn có nghĩa vụ chủ động bảo vệ trụ sở khỏi bị đột nhập, phá hoại, quấy rối. Đó là lý do bạn thường thấy lực lượng bảo vệ của nước sở tại đứng trước cổng các đại sứ quán.
Nhưng bất khả xâm phạm không có nghĩa là luật nước sở tại không áp dụng bên trong. Về nguyên tắc, những gì xảy ra trong trụ sở vẫn thuộc lãnh thổ nước sở tại; chỉ là khả năng thực thi bị giới hạn bởi quy định bất khả xâm phạm.
Túi ngoại giao
Một khái niệm đi kèm là túi ngoại giao. Đó là kiện hàng chứa tài liệu và vật dụng dùng cho công việc chính thức, được gửi giữa cơ quan đại diện và nước cử đi.
Túi ngoại giao không được mở hay giữ lại. Nó phải có dấu hiệu bên ngoài dễ nhận biết và chỉ được chứa tài liệu ngoại giao hoặc đồ dùng cho công việc chính thức.
Túi ngoại giao không nhất thiết là một chiếc túi nhỏ. Nó có thể là một thùng hàng lớn, miễn là được đánh dấu đúng quy định.
Quy định này giúp các nước liên lạc với cơ quan của mình mà không sợ bị đọc trộm. Đổi lại, các nước phải tự giác không lạm dụng túi ngoại giao vào việc sai mục đích, và mỗi lần lạm dụng bị phát hiện đều làm tổn hại lòng tin giữa hai bên.
Chạy vào đại sứ quán xin tị nạn được không?
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Vì cảnh sát không được vào, một người chạy vào đại sứ quán có thể ở đó mà không bị bắt. Nhưng luật quốc tế chung không thừa nhận quyền tị nạn ngoại giao.
Chỉ một số nước, chủ yếu ở Mỹ Latinh, có công ước khu vực công nhận tị nạn ngoại giao giữa các nước thành viên. Ngoài khuôn khổ đó, việc một đại sứ quán che chở ai đó thường trở thành một vụ việc ngoại giao phức tạp giữa hai nước.
Người được che chở cũng không thể đi đâu. Bước ra khỏi cổng là trở lại vùng thực thi pháp luật của nước sở tại. Lịch sử từng có những người sống trong đại sứ quán nhiều năm liền.
Vì vậy, với người bình thường gặp khó khăn ở nước ngoài, đại sứ quán của nước mình là nơi để được hỗ trợ lãnh sự, không phải nơi trốn tránh pháp luật nước sở tại.
Vì sao quy tắc này quan trọng với mọi người?
Nghe có vẻ là chuyện của giới ngoại giao, nhưng quy tắc bất khả xâm phạm bảo vệ một thứ rất chung: khả năng các nước vẫn nói chuyện được với nhau, kể cả khi quan hệ căng thẳng.
Nếu cơ quan ngoại giao có thể bị khám xét bất cứ lúc nào, không nước nào dám gửi người đi, và kênh liên lạc giữa các quốc gia sẽ đứt vào đúng lúc cần nhất.
Điều thú vị là quy tắc này được tôn trọng phần lớn nhờ nguyên tắc có đi có lại. Nước nào xâm phạm cơ quan của nước khác thì cơ quan của chính họ ở nước ngoài cũng rơi vào thế dễ bị đáp trả.
Lần tới đi ngang một đại sứ quán, bạn có thể nhìn nó theo cách khác: không phải một mảnh đất nước ngoài, mà là một ngôi nhà được cả hai nước cam kết để yên.
Câu hỏi thường gặp
Nếu có tội phạm xảy ra trong đại sứ quán thì luật nào áp dụng?
Về nguyên tắc, trụ sở vẫn thuộc lãnh thổ nước sở tại nên luật nước sở tại có hiệu lực, nhưng nhà chức trách không thể vào khi chưa được phép. Việc xử lý thường cần sự hợp tác giữa hai nước, và người phạm tội có thể còn được hưởng quyền miễn trừ tuỳ thân phận.
Nhà riêng của đại sứ có được bất khả xâm phạm không?
Có. Theo Công ước Viên, nơi ở riêng của viên chức ngoại giao cũng được hưởng sự bất khả xâm phạm và bảo vệ như trụ sở cơ quan.
Lãnh sự quán có được bất khả xâm phạm như đại sứ quán không?
Lãnh sự quán cũng được bảo vệ, nhưng quy định nằm ở một công ước riêng về quan hệ lãnh sự và ở mức hẹp hơn, chủ yếu áp dụng cho phần trụ sở dùng vào công việc lãnh sự.
Nước sở tại có thể đóng cửa đại sứ quán không?
Nước sở tại có thể cắt đứt quan hệ ngoại giao hoặc yêu cầu giảm số nhân viên. Ngay cả khi cắt quan hệ, nước sở tại vẫn phải tôn trọng và bảo vệ trụ sở, tài sản, hồ sơ của cơ quan.
Người dân có được vào đại sứ quán không?
Được, khi có việc như làm thị thực, giấy tờ lãnh sự, dự sự kiện, theo quy định ra vào của từng cơ quan. Người vào phải tuân thủ quy định an ninh của cơ quan đó.
