Quyền miễn trừ ngoại giao có nghĩa là viên chức ngoại giao không bị bắt giữ và không bị xét xử hình sự bởi toà án nước sở tại, để họ làm việc mà không sợ bị gây sức ép. Nhưng đó không phải tấm vé muốn làm gì thì làm: họ vẫn có nghĩa vụ tôn trọng luật nước sở tại, nước cử đi có thể từ bỏ miễn trừ, và người vi phạm có thể bị yêu cầu rời khỏi nước sở tại hoặc bị xử ở chính nước mình.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình gỡ một trong những khái niệm bị hiểu sai nhiều nhất trong quan hệ quốc tế.
Vì sao lại cần quyền miễn trừ?
Hãy tưởng tượng hai nước đang có bất đồng. Nếu nước sở tại có thể bắt nhà ngoại giao của nước kia bất cứ lúc nào với một lý do nào đó, nhà ngoại giao ấy sẽ không dám báo cáo trung thực, không dám gặp ai, và kênh liên lạc giữa hai nước sẽ tê liệt.
Quyền miễn trừ bảo vệ chức năng ngoại giao, không phải bảo vệ cá nhân. Lời mở đầu của Công ước Viên về quan hệ ngoại giao nói khá rõ điều này: các quyền ưu đãi không nhằm làm lợi cho cá nhân, mà để bảo đảm cơ quan đại diện thực hiện hiệu quả chức năng của mình.
Ý tưởng này rất cổ. Từ thời xa xưa, sứ giả được coi là bất khả xâm phạm, vì không có sứ giả thì các bên không thể nói chuyện, kể cả để kết thúc chiến tranh.
Vì quy tắc áp dụng cho mọi nước, nó dựa vào nguyên tắc có đi có lại. Nhà ngoại giao của bạn ở nước ngoài được bảo vệ chính vì nước bạn cũng bảo vệ nhà ngoại giao nước khác.
Miễn trừ gồm những gì?
Với viên chức ngoại giao, quyền miễn trừ gồm hai phần chính. Thứ nhất là bất khả xâm phạm về thân thể: không bị bắt, không bị giam giữ. Thứ hai là miễn trừ xét xử: không bị toà án hình sự nước sở tại xét xử, và với toà án dân sự, hành chính thì được miễn trừ trừ một số ngoại lệ.
Các ngoại lệ dân sự thường liên quan đến chuyện riêng như bất động sản cá nhân, thừa kế, hoặc hoạt động nghề nghiệp, thương mại bên ngoài chức năng chính thức.
Thành viên gia đình sống cùng nhà ngoại giao, nếu không phải công dân nước sở tại, cũng được hưởng các quyền tương tự. Nhân viên hành chính, kỹ thuật được hưởng ở mức hẹp hơn.
Viên chức lãnh sự thì khác. Họ chủ yếu được miễn trừ đối với những hành vi thực hiện trong khi làm chức năng lãnh sự. Với những tội nghiêm trọng, họ có thể bị bắt giữ theo quyết định của cơ quan tư pháp.
Những hiểu lầm hay gặp
Hiểu lầm thứ nhất: nhà ngoại giao không phải tuân theo luật. Sai. Công ước nói rõ những người được hưởng quyền ưu đãi có nghĩa vụ tôn trọng luật pháp nước sở tại và không can thiệp vào công việc nội bộ của nước đó.
Hiểu lầm thứ hai: miễn trừ nghĩa là không bao giờ bị xử. Sai. Miễn trừ chỉ là miễn trừ trước toà án nước sở tại. Nhà ngoại giao vẫn có thể bị xét xử tại nước mình.
Hiểu lầm thứ ba: mọi nhân viên đại sứ quán đều có miễn trừ như nhau. Sai. Mức miễn trừ khác nhau giữa viên chức ngoại giao, nhân viên hành chính kỹ thuật, nhân viên phục vụ, và thấp hơn nhiều với người là công dân nước sở tại.
Hiểu lầm thứ tư: xe biển ngoại giao muốn đỗ đâu thì đỗ. Xe vẫn phải tuân theo luật giao thông. Việc không thể xử phạt theo cách thông thường không làm vi phạm trở thành hợp pháp, và các nước có cách riêng để nhắc nhở, tổng hợp và trao đổi với đại sứ quán liên quan.
Khi nhà ngoại giao vi phạm thì sao?
Nước sở tại có nhiều công cụ. Cách nhẹ nhất là trao đổi với đại sứ quán, yêu cầu giải thích, nhắc nhở. Nhiều chuyện nhỏ được giải quyết êm ở bước này.
Với vi phạm nghiêm trọng, nước sở tại có thể đề nghị nước cử đi từ bỏ quyền miễn trừ. Việc từ bỏ phải do nước cử đi quyết định và phải được thể hiện rõ ràng, nhà ngoại giao không tự từ bỏ được.
Nếu nước cử đi không từ bỏ, nước sở tại có thể tuyên bố người đó là nhân vật không được hoan nghênh và yêu cầu rời khỏi nước mình trong một thời hạn. Đây là công cụ mạnh và có thể dùng mà không cần nêu lý do.
Nước cử đi cũng có thể tự triệu hồi và xử lý theo pháp luật của mình. Trong thực tế, nhiều nước coi trọng uy tín nên tự xử lý nghiêm cán bộ vi phạm.
Một sự cân bằng tinh tế
Quyền miễn trừ đôi khi bị lạm dụng, và mỗi lần như vậy đều khiến dư luận bức xúc. Đó là cái giá của một hệ thống dựa trên lòng tin.
Nhưng nếu bỏ quyền miễn trừ, cái giá còn lớn hơn: nhà ngoại giao của mọi nước đều có thể trở thành con tin trong những lúc quan hệ căng thẳng.
Luật quốc tế chọn cách cân bằng: giữ miễn trừ rộng, nhưng cho nước sở tại công cụ trục xuất, và trông vào việc nước cử đi tự giữ kỷ luật.
Câu hỏi đáng nghĩ là: trong những hệ thống mình đang sống, có những quy tắc nào cũng được giữ không phải vì nó hoàn hảo, mà vì không có nó thì mọi thứ tệ hơn?
Câu hỏi thường gặp
Nhà ngoại giao gây tai nạn giao thông thì có bị xử không?
Không bị xét xử bởi toà án nước sở tại nếu có quyền miễn trừ. Nhưng nước sở tại có thể đề nghị nước cử đi từ bỏ miễn trừ, yêu cầu người đó rời khỏi nước mình, hoặc nước cử đi tự xử lý theo luật của họ. Vấn đề bồi thường cũng thường được giải quyết qua bảo hiểm và trao đổi ngoại giao.
Quyền miễn trừ có áp dụng khi nhà ngoại giao đi du lịch nước thứ ba không?
Thông thường không đầy đủ. Ở nước thứ ba, họ chỉ được hưởng sự bảo vệ cần thiết khi quá cảnh để đến hoặc rời nơi công tác, không phải khi đi du lịch riêng.
Nhà ngoại giao có phải đóng thuế không?
Họ được miễn nhiều loại thuế trực tiếp ở nước sở tại theo công ước, nhưng vẫn phải trả thuế gián thu đã tính trong giá hàng hoá, dịch vụ, và một số loại thuế phí khác theo quy định.
Ai quyết định từ bỏ quyền miễn trừ?
Chỉ nước cử đi mới có quyền từ bỏ miễn trừ của viên chức ngoại giao, và việc từ bỏ phải được thể hiện rõ ràng. Cá nhân nhà ngoại giao không tự từ bỏ được.
Người Việt làm việc tại đại sứ quán nước ngoài ở Việt Nam có được miễn trừ không?
Công dân nước sở tại làm việc cho cơ quan đại diện nước ngoài thường được hưởng rất ít hoặc không được hưởng quyền miễn trừ, trừ những gì nước sở tại cho phép. Họ vẫn chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam.
