Khi đàm phán qua phiên dịch, những thứ dễ mất nhất là sắc thái của câu nói, nhịp của cuộc trò chuyện, độ chính xác của thuật ngữ và đôi khi cả nửa ý vì người nói nói quá dài. Giữ lại được chúng phụ thuộc vào cách bạn chuẩn bị với người phiên dịch và cách bạn nói, nhiều hơn là vào tài năng của riêng người dịch.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Nếu bạn sắp có buổi làm việc mà giữa hai bên là một người phiên dịch, những điều dưới đây sẽ giúp bạn khỏi phí công cả buổi.
Người phiên dịch không phải chiếc máy
Nhiều người coi phiên dịch như một chiếc máy: mình nói vào một đầu, câu tiếng nước ngoài chạy ra ở đầu kia. Thực tế, phiên dịch là một quá trình hiểu rồi diễn đạt lại, và ở giữa có vô số lựa chọn chữ.
Một câu tiếng Việt như thôi để em xem lại có thể là lời từ chối khéo, có thể là thật lòng muốn xem lại. Người phiên dịch phải chọn dịch theo nghĩa nào, và họ chỉ chọn đúng nếu hiểu ý bạn.
Vì thế, phiên dịch cần được coi là thành viên của đoàn. Họ cần biết mục tiêu buổi làm việc, những điểm nhạy cảm, những chữ phải dịch thật chính xác và những chữ có thể linh hoạt.
Một buổi gặp ngắn với phiên dịch từ hôm trước, kèm bảng thuật ngữ và tài liệu nền, thường cải thiện chất lượng dịch rõ rệt hơn bất cứ thứ gì khác.
Nói thế nào để người dịch dịch được?
Quy tắc đầu tiên là nói từng đoạn ngắn, mỗi đoạn một ý, rồi dừng. Nói một mạch ba phút, người dịch dù giỏi cũng chỉ giữ được phần chính và rơi mất chi tiết. Và chi tiết bị rơi thường lại là chi tiết bạn cho là quan trọng nhất.
Quy tắc thứ hai là tránh thành ngữ, chơi chữ, câu đùa dựa trên âm tiếng Việt. Ba chữ nước đổ đầu vịt nghe rất duyên trong tiếng Việt, nhưng dịch nguyên văn thì đối phương chỉ thấy một con vịt bị ướt.
Quy tắc thứ ba là nói con số rõ ràng, kèm đơn vị, và nhắc lại một lần. Con số và ngày tháng là nơi nhầm lẫn đắt giá nhất trong đàm phán.
Quy tắc thứ tư là nhìn vào người đối diện khi nói, không nhìn vào phiên dịch. Bạn đang nói chuyện với trưởng đoàn bên kia, người phiên dịch chỉ là cây cầu. Nhìn đúng người giúp giữ được sự kết nối giữa hai bên dù không chung ngôn ngữ.
Những chỗ dễ mất nhất
Sắc thái lịch sự là thứ dễ mất đầu tiên. Tiếng Việt có hệ thống xưng hô rất tinh tế; nhiều ngôn ngữ chỉ có một cặp chữ cho mình và bạn. Sự kính trọng thể hiện qua xưng hô phải được chuyển sang cách khác, qua từ ngữ, qua giọng.
Thứ hai là mức độ cam kết. Trong tiếng Việt, bên mình sẽ cố gắng và bên mình cam kết khác nhau rất nhiều. Nếu phiên dịch dịch cả hai thành cùng một từ, phía bên kia có thể tưởng bạn đã hứa điều mình chưa hứa.
Thứ ba là sự im lặng và cảm xúc. Khi đối phương im lặng một lúc trước khi trả lời, hoặc nói với giọng hơi lạnh, phiên dịch không dịch được những thứ đó. Bạn phải tự quan sát.
Thứ tư là thuật ngữ chuyên ngành. Một chữ có nghĩa kỹ thuật cụ thể trong lĩnh vực đang bàn có thể bị dịch theo nghĩa thường ngày. Bảng thuật ngữ thống nhất từ trước là cách phòng tốt nhất.
Dùng phiên dịch của bên nào?
Trong những cuộc đàm phán chính thức, mỗi bên thường có phiên dịch riêng. Người của bên mình dịch lời bên mình sang ngôn ngữ của bên kia. Cách này giúp mỗi bên kiểm soát được cách lời mình được truyền đạt.
Khi chỉ có một người phiên dịch, thường do chủ nhà bố trí, cả hai bên phải tin người đó. Nếu là khách, bạn có thể mang theo một người trong đoàn biết ngôn ngữ của chủ nhà để nghe và nhắc khi cần, dù không dịch chính.
Phiên dịch của mình có lợi thế là hiểu ý đồ của đoàn. Nhưng họ cũng có thể vô tình làm mềm những câu cứng hơn ý bạn, vì muốn giữ không khí. Hãy dặn rõ khi nào cần dịch đúng mức độ, kể cả khi câu nói nghe thẳng.
Và hãy cho phiên dịch nghỉ. Dịch liên tục hai tiếng là việc rất mệt, độ chính xác giảm dần. Những cuộc dài thường cần hai phiên dịch thay nhau.
Kiểm lại sau khi nói
Với những điểm then chốt, đừng ngại kiểm lại. Một câu như để chắc hai bên hiểu như nhau, bên mình xin nhắc lại điểm này là hoàn toàn bình thường trong ngoại giao.
Cuối buổi, nên tóm tắt bằng lời những điều đã thống nhất, để phiên dịch dịch lại một lần nữa. Nếu phía bên kia hiểu khác, đây là lúc phát hiện, không phải lúc ký.
Biên bản cuộc họp nên được soạn bằng cả hai ngôn ngữ, hoặc bằng một ngôn ngữ chung đã thống nhất, và hai bên cùng đọc lại trước khi ký.
Cuối cùng, sau buổi làm việc hãy hỏi phiên dịch: có chỗ nào khó dịch, có câu nào phía bên kia nói mà anh chị thấy có ý khác không. Người phiên dịch thường nhận ra những điều mà người không hiểu ngôn ngữ không bao giờ thấy.
Câu hỏi thường gặp
Dịch đuổi và dịch song song khác nhau thế nào?
Dịch đuổi là người nói dừng sau mỗi đoạn để người dịch dịch lại, hợp với đàm phán nhỏ vì chính xác và có thời gian suy nghĩ. Dịch song song là dịch gần như cùng lúc qua tai nghe, hợp với hội nghị lớn nhưng cần thiết bị và thường cần hai người thay nhau.
Nếu biết chút ngoại ngữ có nên tự nói không?
Trong đàm phán chính thức, nên để phiên dịch dịch phần chính để tránh hiểu sai, kể cả khi bạn nói được. Vài câu chào hỏi bằng ngôn ngữ của khách thì rất nên, vì tạo thiện cảm. Hiểu được ngôn ngữ đối phương cũng giúp bạn kiểm tra bản dịch.
Có nên đưa tài liệu cho phiên dịch trước không?
Rất nên. Tài liệu nền, bảng thuật ngữ, danh sách thành phần và chương trình giúp phiên dịch chuẩn bị chữ chính xác. Phiên dịch chuyên nghiệp luôn giữ bí mật những gì họ được biết.
Làm sao biết phiên dịch đã dịch đúng?
Nếu không hiểu ngôn ngữ kia, bạn có thể quan sát độ dài bản dịch so với lời mình, phản ứng của đối phương và kiểm lại điểm then chốt bằng cách nhờ đối phương nhắc lại hiểu biết của họ. Một người trong đoàn biết ngôn ngữ đó cũng là chỗ dựa tốt.
Câu đùa có nên dùng khi có phiên dịch không?
Nên hạn chế, nhất là đùa dựa trên chữ. Câu đùa dựa trên tình huống chung, ai cũng thấy, thường dịch được và làm không khí nhẹ đi. Nếu đùa, nói chậm và chấp nhận rằng nó có thể không buồn cười ở ngôn ngữ kia.
