Liên Hợp Quốc làm việc qua sáu cơ quan chính. Đại hội đồng là nơi mọi nước thành viên đều có một phiếu bằng nhau; Hội đồng Bảo an chịu trách nhiệm chính về hoà bình và an ninh, với quyết định có tính ràng buộc; Ban thư ký điều hành công việc hằng ngày; bên cạnh đó là cả một mạng lưới tổ chức chuyên môn lo y tế, giáo dục, lương thực, lao động và nhiều lĩnh vực khác.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Tên Liên Hợp Quốc xuất hiện trong tin tức gần như mỗi ngày, nhưng cách nó vận hành bên trong thì ít người được kể cho rõ. Tập này mình làm việc đó.
Liên Hợp Quốc ra đời vì sao?
Liên Hợp Quốc được thành lập năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm, ngay sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Hiến chương của tổ chức có hiệu lực vào ngày hai mươi bốn tháng mười năm đó, và ngày này được kỷ niệm là Ngày Liên Hợp Quốc.
Mục đích được ghi trong Hiến chương là duy trì hoà bình và an ninh quốc tế, phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc, hợp tác giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hoá, nhân đạo, và thúc đẩy tôn trọng quyền con người.
Hiện nay Liên Hợp Quốc có một trăm chín mươi ba quốc gia thành viên. Việt Nam trở thành thành viên năm một nghìn chín trăm bảy mươi bảy.
Trụ sở chính đặt ở New York, ngoài ra có các văn phòng lớn ở Geneva, Vienna và Nairobi. Sáu ngôn ngữ chính thức là tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Nga, tiếng Trung và tiếng Ả Rập.
Đại hội đồng: mỗi nước một phiếu
Đại hội đồng là cơ quan duy nhất mà tất cả các nước thành viên đều có đại diện, và mỗi nước, lớn hay nhỏ, đều có đúng một phiếu. Đây là nơi thể hiện rõ nhất nguyên tắc bình đẳng về chủ quyền.
Mỗi năm, Đại hội đồng họp khoá thường kỳ bắt đầu từ tháng chín, mở đầu bằng phiên thảo luận chung với sự tham dự của nhiều nguyên thủ, người đứng đầu chính phủ.
Đại hội đồng thảo luận gần như mọi vấn đề quốc tế, thông qua nghị quyết, bầu các thành viên không thường trực của Hội đồng Bảo an, thông qua ngân sách của tổ chức.
Phần lớn nghị quyết của Đại hội đồng mang tính khuyến nghị, không bắt buộc các nước phải làm theo. Nhưng chúng có sức nặng chính trị và đạo lý lớn, vì thể hiện ý chí của cộng đồng quốc tế.
Hội đồng Bảo an
Hội đồng Bảo an có mười lăm thành viên: năm thành viên thường trực và mười thành viên không thường trực được Đại hội đồng bầu với nhiệm kỳ hai năm. Việt Nam đã từng được bầu làm thành viên không thường trực.
Theo Hiến chương, Hội đồng Bảo an có trách nhiệm chính trong việc duy trì hoà bình và an ninh quốc tế. Đây là cơ quan duy nhất có thể đưa ra những quyết định mà các nước thành viên có nghĩa vụ thi hành.
Với các vấn đề quan trọng, một nghị quyết cần đủ số phiếu thuận và không có phiếu phản đối của bất kỳ thành viên thường trực nào. Cơ chế này hay được gọi là quyền phủ quyết.
Cơ chế ra quyết định của Hội đồng Bảo an là chủ đề được bàn nhiều trong các cuộc thảo luận về cải tổ Liên Hợp Quốc. Ở góc phổ thông, chỉ cần nhớ rằng đây là cơ quan nhỏ nhưng quyết định có hiệu lực mạnh nhất.
Ban thư ký, Toà án và các cơ quan khác
Ban thư ký là bộ máy điều hành, đứng đầu là Tổng thư ký. Nhân viên Ban thư ký đến từ nhiều nước, làm việc cho tổ chức chứ không đại diện cho nước mình.
Toà án Công lý Quốc tế đặt ở La Hay, Hà Lan, là cơ quan tư pháp chính của Liên Hợp Quốc. Toà giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia khi các nước đồng ý đưa vụ việc ra toà, và đưa ra ý kiến tư vấn khi được yêu cầu.
Hội đồng Kinh tế và Xã hội điều phối công việc về kinh tế, xã hội, môi trường. Hội đồng Quản thác, cơ quan từng giám sát các lãnh thổ chưa tự quản, đã ngừng hoạt động từ khi lãnh thổ cuối cùng giành độc lập.
Ngoài sáu cơ quan chính, hệ thống Liên Hợp Quốc còn gồm các tổ chức chuyên môn như Tổ chức Y tế Thế giới, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp, Tổ chức Lao động Quốc tế, cùng nhiều quỹ và chương trình.
Liên Hợp Quốc trong đời sống thường ngày
Với nhiều người, Liên Hợp Quốc nghe như chuyện xa xôi của các nhà ngoại giao. Nhưng nhiều thứ quen thuộc có dấu ấn của hệ thống này: chương trình tiêm chủng, di sản thế giới được công nhận, các chuẩn mực về lao động, hàng không, bưu chính.
Ở Việt Nam, các tổ chức thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc có văn phòng và dự án trong nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, nông nghiệp, ứng phó thiên tai.
Những di sản như Vịnh Hạ Long, phố cổ Hội An, quần thể danh thắng Tràng An được ghi vào danh sách di sản thế giới thông qua cơ chế của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên Hợp Quốc.
Lần tới thấy logo hình quả địa cầu với cành ô liu trên một tấm biển dự án, bạn sẽ biết đằng sau nó là cả một cỗ máy hợp tác giữa gần hai trăm quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Nghị quyết của Đại hội đồng có bắt buộc không?
Phần lớn không bắt buộc, chúng là khuyến nghị thể hiện quan điểm của cộng đồng quốc tế. Một số quyết định về nội bộ tổ chức như ngân sách thì có tính ràng buộc với các thành viên.
Tổng thư ký Liên Hợp Quốc được chọn thế nào?
Tổng thư ký do Đại hội đồng bổ nhiệm theo đề nghị của Hội đồng Bảo an. Nhiệm kỳ năm năm và có thể được tái bổ nhiệm.
Toà án Công lý Quốc tế có xử cá nhân không?
Không. Toà án Công lý Quốc tế chỉ giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia và đưa ra ý kiến tư vấn. Việc xét xử cá nhân về một số tội ác nghiêm trọng thuộc các cơ quan tài phán khác.
Vì sao Liên Hợp Quốc có sáu ngôn ngữ chính thức?
Các ngôn ngữ này được chọn vì được sử dụng rộng rãi trên thế giới và gắn với lịch sử hình thành tổ chức. Văn kiện chính thức được dịch ra cả sáu thứ tiếng và các cuộc họp lớn có phiên dịch song song.
Học sinh có thể tìm hiểu về Liên Hợp Quốc ở đâu?
Trang chính thức của Liên Hợp Quốc có nhiều tài liệu cho học sinh, kể cả bản tiếng Việt của Hiến chương. Các câu lạc bộ mô phỏng Liên Hợp Quốc ở trường cũng là cách học rất sinh động.
