Đọc một thông cáo chung, bạn cần để ý từng chữ, vì các nhà ngoại giao chọn chữ như chọn trọng lượng. Nhất trí nặng hơn trao đổi ý kiến, hoan nghênh nặng hơn ghi nhận, cam kết nặng hơn sẽ nỗ lực. Một cuộc hội đàm diễn ra trong không khí thẳng thắn thường ngầm cho biết có bất đồng, và đôi khi điều không được nhắc tới lại quan trọng như điều được viết ra.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình làm một việc giống như học đọc một thứ phương ngữ: ngôn ngữ của những văn bản kết thúc một chuyến thăm.
Thông cáo chung là gì?
Sau một chuyến thăm hay một cuộc hội đàm, các bên thường công bố một văn bản tóm tắt kết quả. Nếu cả hai bên cùng thống nhất nội dung và cùng công bố, đó là thông cáo chung hay tuyên bố chung.
Vì phải được cả hai bên đồng ý từng chữ, thông cáo chung là một sản phẩm đàm phán thật sự. Có khi việc soạn nó kéo dài suốt chuyến thăm, các nhóm làm việc thức đến khuya để thống nhất câu chữ.
Điều đó có nghĩa là mỗi chữ trong thông cáo đều đã được cân nhắc. Nếu một ý được viết nhẹ, có thể là vì một bên không đồng ý viết nặng hơn.
Khi hai bên không thống nhất được, mỗi bên có thể ra thông cáo riêng. So sánh hai thông cáo riêng về cùng một cuộc gặp cũng là một cách đọc rất thú vị.
Thang chữ từ nhẹ đến nặng
Hãy hình dung một chiếc thang. Ở bậc thấp là ghi nhận: biết có chuyện đó, nhưng không bày tỏ thái độ. Lên một bậc là đánh giá cao hoặc hoan nghênh: có thiện cảm. Cao hơn nữa là ủng hộ: đứng về phía đó.
Với hành động, bậc thấp là sẽ xem xét, rồi đến sẽ nỗ lực, sẽ tích cực thúc đẩy, và cao nhất là cam kết. Một câu sẽ nỗ lực tăng cường hợp tác khác hẳn một câu cam kết đạt được mục tiêu cụ thể vào thời điểm cụ thể.
Với sự đồng thuận, trao đổi ý kiến chỉ cho biết là đã nói chuyện. Nhất trí rộng rãi nghĩa là đồng ý phần lớn. Hoàn toàn nhất trí là đồng ý trọn vẹn.
Với lo ngại, quan tâm là nhẹ, quan ngại là rõ hơn, quan ngại sâu sắc là mạnh. Mỗi bậc thể hiện một mức độ khác nhau, và người trong nghề đọc ra ngay.
Không khí cuộc gặp nói gì?
Các thông cáo hay mô tả không khí: hữu nghị, thân tình, tin cậy, xây dựng, thẳng thắn. Mỗi chữ có ý nghĩa riêng.
Hữu nghị, thân tình, tin cậy thường cho thấy quan hệ tốt và cuộc gặp suôn sẻ. Xây dựng thường nghĩa là có những điểm khác nhau nhưng hai bên làm việc tích cực để tìm điểm chung.
Thẳng thắn là chữ nổi tiếng nhất. Trong ngôn ngữ ngoại giao, nó thường được hiểu là hai bên đã nói rõ những bất đồng của mình. Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng khi thẳng thắn đứng một mình, người đọc nên chú ý.
Khi một thông cáo chỉ nói ngắn gọn rằng hai bên đã trao đổi về các vấn đề cùng quan tâm, không có chữ nhất trí nào, đó cũng là một thông tin.
Đọc cả những gì không được viết
Một vấn đề lớn mà ai cũng biết hai bên có bàn, nhưng thông cáo không nhắc tới, có thể là vì hai bên không đạt được đồng thuận nào đáng ghi.
Thứ tự các nội dung cũng có ý nghĩa. Vấn đề được đặt lên đầu thường là vấn đề được ưu tiên.
So sánh với thông cáo của những lần gặp trước giữa hai bên rất hữu ích. Một chữ bị thay, một ý được thêm vào hay bớt đi cho thấy hướng đi của quan hệ.
Độ dài cũng là thông tin. Một thông cáo rất dài, chi tiết, nhiều cam kết cụ thể thường phản ánh một chuyến thăm nhiều kết quả. Một thông cáo vài đoạn ngắn có thể là chuyến thăm mang tính nghi lễ, hoặc là kết quả của những khác biệt chưa giải quyết.
Đừng suy diễn quá đà
Đọc kỹ không có nghĩa là đọc ra những điều không có. Không phải chữ nào cũng là mật mã. Đôi khi một chữ được chọn chỉ vì người soạn quen dùng, hoặc vì bản dịch.
Hãy nhớ rằng thông cáo thường được soạn bằng hai hay nhiều ngôn ngữ. Sắc thái của một chữ trong tiếng Việt có thể khác trong bản tiếng Anh. Khi cần chính xác, hãy đọc bản gốc của cả hai bên.
Cũng đừng đọc một văn bản tách khỏi bối cảnh. Một thông cáo bình thường giữa hai nước có quan hệ ổn định không mang nhiều tín hiệu như cùng văn bản đó giữa hai nước đang có bất đồng.
Lần tới đọc một bản tin ngoại giao, thử tìm ba chữ: không khí được mô tả là gì, có chữ nhất trí hay cam kết không, và điều gì bạn mong thấy mà không thấy.
Câu hỏi thường gặp
Thông cáo chung và tuyên bố chung khác nhau thế nào?
Hai tên gọi thường được dùng gần như nhau, đều là văn bản cả hai bên cùng thống nhất. Tuyên bố chung đôi khi mang ý nghĩa quan trọng hơn, thể hiện tầm nhìn hay khuôn khổ quan hệ, còn thông cáo chung thiên về thông tin kết quả.
Thông cáo chung có giá trị pháp lý không?
Thường là văn bản chính trị, thể hiện cam kết và quan điểm, không phải điều ước có giá trị ràng buộc pháp lý. Tuy vậy, tuỳ nội dung và ý định của các bên, một số văn bản chung có thể có giá trị cao hơn.
Vì sao ngôn ngữ ngoại giao hay dùng chữ nhẹ?
Vì chữ nhẹ giữ được không gian cho các bên, tránh tạo ra cam kết quá mức hoặc làm bên kia mất thể diện. Nó cũng cho phép điều chỉnh dần dần mà không phải rút lại lời đã nói.
Người thường có cần quan tâm đến cách đọc thông cáo không?
Không bắt buộc, nhưng biết cách đọc giúp bạn hiểu tin tức chính xác hơn và tránh bị dẫn dắt bởi những tiêu đề giật gân. Đó là một kỹ năng đọc hiểu hữu ích.
Tìm thông cáo chung gốc ở đâu?
Thường được đăng trên trang chính thức của bộ ngoại giao các nước liên quan và các cơ quan thông tấn chính thức. Đọc bản gốc chính xác hơn đọc các bài tóm tắt.
