Quốc thư là bức thư do nguyên thủ nước cử đi gửi nguyên thủ nước sở tại, giới thiệu vị đại sứ mới và đề nghị tin tưởng những gì vị đại sứ ấy nói thay mặt nước mình. Lễ trình quốc thư là nghi lễ mà đại sứ trao tận tay bức thư này cho nguyên thủ nước sở tại; ở nhiều nước, từ giây phút ấy vị đại sứ mới chính thức được nhìn nhận đầy đủ.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình theo chân một vị đại sứ mới từ lúc tên còn chưa được công bố cho tới buổi lễ trang trọng nhất trong nhiệm kỳ.
Bước đầu tiên: xin chấp thuận
Trước khi cử một đại sứ, nước cử đi phải hỏi ý kiến nước sở tại xem có đồng ý với người được chọn không. Bước này gọi là xin chấp thuận, được làm kín đáo qua đường ngoại giao.
Nước sở tại có thể đồng ý hoặc từ chối, và không phải giải thích lý do. Vì thế tên đại sứ mới thường chỉ được công bố sau khi đã có chấp thuận, để không ai mất mặt nếu bị từ chối.
Khi đã có chấp thuận, nguyên thủ nước cử đi ký quốc thư. Bức thư thường viết trang trọng, giới thiệu đại sứ, ca ngợi phẩm chất, và đề nghị nguyên thủ nước sở tại tin tưởng mọi điều đại sứ trình bày nhân danh nhà nước.
Cùng lúc, đại sứ tiền nhiệm sẽ mang theo hoặc gửi thư triệu hồi, tức bức thư thông báo kết thúc nhiệm vụ của mình, để vị trí được chuyển giao đúng nghi thức.
Trình bản sao trước, bản chính sau
Khi đến nước sở tại, đại sứ mới thường không gặp ngay nguyên thủ. Việc đầu tiên là trình bản sao quốc thư cho bộ trưởng ngoại giao hoặc người được uỷ quyền.
Ở nhiều nước, sau khi trình bản sao, đại sứ đã có thể bắt đầu một số công việc. Nhưng một số hoạt động mang tính đại diện cao vẫn phải đợi đến sau lễ trình quốc thư chính thức.
Lễ trình quốc thư được nước sở tại sắp xếp, có khi vài tuần, có khi vài tháng sau khi đại sứ đến, tuỳ lịch của nguyên thủ. Nhiều nước tổ chức cho một nhóm đại sứ mới trình cùng một ngày.
Theo Công ước Viên về quan hệ ngoại giao, thứ tự ưu tiên của đại sứ được tính từ ngày trình quốc thư hoặc ngày thông báo việc đến và trình bản sao, tuỳ tập quán của nước sở tại. Vì thế một ngày sớm hay muộn có ảnh hưởng thật tới vị trí của đại sứ trong suốt nhiệm kỳ.
Một buổi lễ trình quốc thư
Nghi lễ mỗi nước một khác, nhưng thường rất trang trọng. Đại sứ được đón từ nơi ở bằng xe của nghi lễ nhà nước, có nơi còn dùng xe ngựa theo truyền thống lâu đời.
Tại dinh thự của nguyên thủ, có thể có đội danh dự, quân nhạc. Đại sứ mặc lễ phục hoặc quốc phục, bước vào phòng lễ, trao quốc thư cho nguyên thủ nước sở tại, thường kèm vài câu nói ngắn.
Sau đó là cuộc hội kiến ngắn, nguyên thủ và đại sứ trao đổi vài phút về quan hệ hai nước. Đây là dịp đại sứ chuyển lời thăm hỏi của lãnh đạo nước mình.
Với nhiều đại sứ, đây là khoảnh khắc đáng nhớ nhất của nhiệm kỳ. Một số người kể rằng họ đã tập đi tập lại từng bước, từng câu, vì sợ sai một chi tiết nhỏ trước nguyên thủ nước sở tại.
Vì sao vẫn giữ nghi lễ này?
Trong thời đại có thể gửi văn bản tức thì, việc mang một bức thư giấy trao tận tay nghe có vẻ cổ. Nhưng nghi lễ này vẫn được gần như mọi nước giữ.
Lý do thứ nhất là biểu tượng. Lễ trình quốc thư khẳng định mối quan hệ giữa hai nhà nước ở cấp cao nhất. Nó cho thấy đại sứ không chỉ là một viên chức, mà là người đại diện cá nhân của nguyên thủ.
Lý do thứ hai là sự bình đẳng. Đại sứ của nước lớn hay nước nhỏ đều trải qua cùng một nghi lễ, được nguyên thủ tiếp như nhau.
Lý do thứ ba là tính liên tục. Nghi lễ nối hiện tại với một truyền thống hàng trăm năm, nhắc rằng ngoại giao là công việc dài hạn, vượt qua từng nhiệm kỳ.
Và còn một lý do rất thực tế: cuộc hội kiến ngắn sau lễ là cơ hội hiếm hoi để một đại sứ được gặp trực tiếp nguyên thủ nước sở tại. Nhiều đại sứ chuẩn bị kỹ một hai thông điệp ngắn để nói đúng trong mấy phút quý giá ấy.
Kết thúc nhiệm kỳ
Khi hết nhiệm kỳ, đại sứ thường đến chào từ biệt nguyên thủ, các lãnh đạo và đồng nghiệp. Nhiều nơi tổ chức tiệc chia tay, trao tặng huân chương hay kỷ niệm chương cho đại sứ có nhiều đóng góp.
Thư triệu hồi được trao, thường bởi người kế nhiệm khi trình quốc thư, chính thức khép lại nhiệm vụ của người trước.
Giữa hai nhiệm kỳ, đại sứ quán do đại biện lâm thời phụ trách, thường là người có hàm cao nhất tại chỗ.
Vòng tròn ấy cứ lặp lại: một người ra đi, một người đến, một bức thư được trao. Quan hệ giữa hai nước được giữ liên tục qua những bàn tay thay nhau cầm lá thư.
Câu hỏi thường gặp
Quốc thư viết bằng ngôn ngữ nào?
Thường bằng ngôn ngữ của nước cử đi, có thể kèm bản dịch sang ngôn ngữ của nước sở tại hoặc một ngôn ngữ thông dụng. Mỗi nước có thông lệ riêng về hình thức và ngôn ngữ.
Đại sứ có làm việc được trước khi trình quốc thư không?
Ở nhiều nước, sau khi trình bản sao quốc thư cho bộ ngoại giao, đại sứ có thể bắt đầu nhiều công việc. Nhưng một số hoạt động mang tính đại diện cao thường chờ sau lễ trình quốc thư chính thức.
Đại sứ kiêm nhiệm có phải trình quốc thư ở mỗi nước không?
Có. Đại sứ kiêm nhiệm nhiều nước sẽ có quốc thư riêng gửi nguyên thủ từng nước và trình ở từng nước, thường đi đến các nước kiêm nhiệm để làm lễ.
Quốc thư sau khi trình được lưu ở đâu?
Quốc thư gốc được nước sở tại lưu giữ theo quy định lưu trữ của họ. Nước cử đi thường lưu bản sao trong hồ sơ của mình.
Đại biện có trình quốc thư không?
Đại biện được cử tới bộ trưởng ngoại giao nên trình thư uỷ nhiệm cho bộ trưởng, không trình quốc thư cho nguyên thủ. Đại biện lâm thời chỉ cần được thông báo chính thức với bộ ngoại giao.
