Văn bản ngoại giao đôi khi được cố ý viết mơ hồ, để những bên có lập trường khác nhau vẫn có thể cùng ký, mỗi bên đọc nó theo cách mà mình chấp nhận được. Người trong nghề gọi đó là sự mơ hồ có chủ ý. Nó giúp vượt qua bế tắc trước mắt, nhưng cũng có thể chỉ đẩy bất đồng sang tới lúc thực hiện.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Ai từng đọc một bản thoả thuận quốc tế và thấy sao nó cứ nói lòng vòng, tập này dành cho bạn.
Khi hai bên không thể đồng ý hoàn toàn
Hãy hình dung hai bên đàm phán đã thống nhất được chín phần mười nội dung, nhưng còn một điểm mà không bên nào lùi được. Có hai lựa chọn: bỏ cả thoả thuận, hoặc tìm một cách viết điểm đó để cả hai đều chịu ký.
Lựa chọn thứ hai thường là dùng một cụm từ đủ rộng để chứa được cách hiểu của cả hai bên. Mỗi bên về nước có thể giải thích với dân mình rằng văn bản phù hợp với lập trường của mình.
Đây không phải là lừa dối. Cả hai bên đều biết rõ chữ ấy có thể hiểu nhiều cách, và cùng chấp nhận để lại câu hỏi đó cho tương lai.
Lý do họ chấp nhận là vì chín phần mười còn lại có giá trị lớn. Không đáng để mất tất cả chỉ vì một điểm chưa thể giải quyết ngay.
Những kiểu chữ mơ hồ hay gặp
Có những cụm từ chỉ thời gian mềm dẻo như trong thời gian sớm nhất có thể, khi điều kiện cho phép, từng bước. Chúng thể hiện ý định mà không ràng buộc vào một mốc cụ thể.
Có những cụm từ chỉ chủ thể rộng như các bên liên quan, các nước trong khu vực, mà không nêu tên cụ thể ai.
Có những cụm từ dẫn chiếu như phù hợp với luật pháp quốc tế, trên cơ sở các thoả thuận đã có. Ai cũng đồng ý với nguyên tắc chung, nhưng mỗi bên có thể hiểu luật áp dụng theo cách riêng.
Và có cả những khác biệt rất nhỏ giữa các bản ngôn ngữ. Một mạo từ, một số ít hay số nhiều trong một ngôn ngữ có thể không có tương đương rõ ràng trong ngôn ngữ kia, tạo ra hai cách đọc.
Cái lợi của mơ hồ
Lợi thứ nhất là có được thoả thuận. Một thoả thuận chưa hoàn hảo vẫn có thể mở ra hợp tác, xây dựng lòng tin, và tạo điều kiện để giải quyết điểm còn lại sau này.
Lợi thứ hai là giữ thể diện. Không bên nào phải công khai nhượng bộ ở điểm nhạy cảm nhất, điều đôi khi là không thể vì sức ép trong nước.
Lợi thứ ba là thời gian. Hoàn cảnh thay đổi, con người thay đổi. Một vấn đề không giải quyết được hôm nay có thể dễ dàng hơn sau vài năm, khi hai bên đã quen làm việc với nhau.
Nhiều thoả thuận quan trọng trong lịch sử chỉ có được nhờ một vài câu chữ khéo léo như vậy. Các nhà ngoại giao coi đó là một kỹ năng, không phải là sự thiếu rõ ràng.
Cái hại của mơ hồ
Nhưng mơ hồ có giá. Khi đến lúc thực hiện, câu chữ không rõ sẽ làm nảy sinh tranh cãi về cách hiểu. Bất đồng đã hoãn lại có thể quay về, đôi khi lớn hơn.
Mơ hồ cũng có thể làm xói mòn lòng tin. Nếu một bên cảm thấy bên kia đang lợi dụng cách hiểu có lợi cho mình, quan hệ có thể xấu đi.
Với những nội dung cần thực hiện cụ thể như thời hạn, số lượng, trách nhiệm, sự mơ hồ là nguy hiểm. Một thoả thuận hợp tác mà không ghi rõ ai làm gì, khi nào, thì rất dễ nằm yên trên giấy, và mỗi bên đổ cho bên kia chưa làm phần của mình.
Vì thế, người soạn thảo giỏi biết chỗ nào có thể để mềm, chỗ nào nhất định phải viết rõ.
Bài học cho văn bản đời thường
Trong công việc hằng ngày, bạn cũng có thể gặp tình huống tương tự: một biên bản họp mà hai bộ phận chưa thống nhất hết. Viết mơ hồ có thể giúp cuộc họp kết thúc vui vẻ, nhưng hãy ghi rõ đâu là điểm đã thống nhất và đâu là điểm còn mở.
Với hợp đồng, thoả thuận có hậu quả pháp lý, nên ưu tiên viết rõ. Sự mơ hồ trong một hợp đồng thường kết thúc ở chỗ phải nhờ bên thứ ba phân xử.
Khi đọc một văn bản mà thấy mơ hồ, hãy hỏi: đây là mơ hồ có chủ ý, hay chỉ là viết kém? Câu trả lời giúp bạn biết nên hỏi lại hay nên chấp nhận.
Và khi chính bạn chọn viết mơ hồ, hãy làm điều đó có ý thức, biết rõ mình đang để lại câu hỏi gì cho tương lai.
Câu hỏi thường gặp
Mơ hồ có chủ ý có phải là gian dối không?
Không. Các bên đều biết chữ ấy có thể hiểu nhiều cách và cùng đồng ý để như vậy. Gian dối là khi một bên cố ý che giấu ý định hoặc lừa bên kia, điều khác hẳn.
Khi các bên hiểu khác nhau một điều ước thì giải quyết thế nào?
Thường các bên tham vấn, đàm phán để thống nhất cách hiểu. Luật quốc tế cũng có quy tắc giải thích điều ước dựa trên nghĩa thông thường của từ ngữ, bối cảnh và mục đích. Nếu không thống nhất, có thể nhờ cơ chế giải quyết tranh chấp mà các bên đã chấp nhận.
Văn bản nhiều ngôn ngữ có gây mơ hồ không?
Có thể. Mỗi ngôn ngữ có cấu trúc riêng, và một chữ khó có tương đương hoàn hảo. Vì thế điều ước thường ghi rõ các bản có giá trị như nhau hay bản nào được ưu tiên khi có khác biệt.
Làm sao phân biệt mơ hồ có chủ ý với viết kém?
Mơ hồ có chủ ý thường xuất hiện đúng ở điểm nhạy cảm nhất, trong khi phần còn lại của văn bản rất rõ ràng. Viết kém thì mơ hồ rải rác khắp nơi, kể cả ở những chỗ không có gì tranh cãi.
Trong hợp đồng thường ngày có nên dùng cách này không?
Nên hạn chế. Hợp đồng là văn bản để thực hiện và có thể bị đưa ra phân xử, nên càng rõ ràng càng tốt. Nếu còn điểm chưa thống nhất, hãy ghi rõ đó là điểm sẽ bàn tiếp.
