Khi bị bắt hay tạm giữ ở nước ngoài, bạn có quyền yêu cầu nhà chức trách thông báo cho cơ quan lãnh sự của nước mình, và cán bộ lãnh sự có quyền liên lạc, thăm gặp, giúp bạn tìm luật sư. Quyền này được ghi trong Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, nhưng ở nhiều nơi nó chỉ được thực hiện khi chính bạn chủ động đề nghị, nên biết trước là rất quan trọng.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Mình mong bạn không bao giờ cần dùng tới những điều trong tập này, nhưng nếu cần, biết sớm một phút cũng đáng giá.
Quyền này nằm ở đâu?
Công ước Viên về quan hệ lãnh sự năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, mà rất nhiều nước tham gia, có một điều khoản dành riêng cho việc liên lạc giữa cơ quan lãnh sự và công dân bị bắt giữ.
Theo đó, khi một người nước ngoài bị bắt, tạm giữ hay giam, nhà chức trách nước sở tại phải thông báo không chậm trễ cho người đó biết về quyền được thông báo lãnh sự. Nếu người đó đề nghị, nhà chức trách phải báo cho cơ quan lãnh sự nước họ, cũng không chậm trễ.
Cán bộ lãnh sự có quyền thăm, trò chuyện, trao đổi thư từ với người bị giữ, và thu xếp người đại diện pháp lý cho họ. Nhưng nếu người bị giữ phản đối rõ ràng, cán bộ lãnh sự sẽ không can thiệp.
Ngoài công ước, nhiều cặp nước còn ký hiệp định lãnh sự song phương, có khi quy định việc thông báo là bắt buộc, kể cả khi người bị giữ không đề nghị.
Vì sao bạn nên chủ động đề nghị?
Ở một đất nước lạ, với ngôn ngữ lạ, hệ thống pháp luật lạ, người bị giữ rất dễ hoảng loạn và không hiểu điều gì đang xảy ra. Cán bộ lãnh sự là người nói được ngôn ngữ của bạn và hiểu hệ thống ở đó.
Họ có thể giúp gia đình bạn biết bạn đang ở đâu, tình trạng thế nào. Với nhiều gia đình ở nhà, điều đáng sợ nhất là mất liên lạc hoàn toàn.
Họ theo dõi để bạn được đối xử đúng pháp luật, không bị phân biệt so với công dân nước sở tại, được có phiên dịch, được gặp luật sư.
Vì một số nơi không tự động thông báo, câu nói đầu tiên bạn nên nhớ là xưng mình là công dân Việt Nam và đề nghị thông báo cho cơ quan lãnh sự Việt Nam. Hãy học thuộc câu đó bằng tiếng Anh hoặc ngôn ngữ địa phương trước chuyến đi.
Cán bộ lãnh sự làm được gì, không làm được gì?
Cán bộ lãnh sự có thể thăm bạn, hỏi về điều kiện giam giữ, sức khoẻ, chuyển thư cho gia đình, cung cấp danh sách luật sư và phiên dịch ở địa phương, giải thích sơ bộ về quy trình tố tụng của nước sở tại.
Họ có thể làm việc với nhà chức trách nước sở tại nếu thấy bạn bị đối xử không đúng pháp luật, chẳng hạn không được gặp luật sư, không có phiên dịch, điều kiện giam giữ tồi tệ.
Nhưng họ không thể đòi thả bạn, không thể can thiệp vào kết quả điều tra hay xét xử, không trả tiền bảo lãnh, không trả phí luật sư, và không làm luật sư bào chữa cho bạn.
Hiểu rõ điều này giúp cả bạn và gia đình có kỳ vọng đúng. Cơ quan lãnh sự là người đồng hành và giám sát, không phải người giải cứu.
Những điều nên và không nên khi bị giữ
Hãy giữ bình tĩnh, lịch sự, không chống đối. Hành vi chống người thi hành công vụ có thể khiến tình hình tệ hơn nhiều.
Nếu không hiểu ngôn ngữ, hãy yêu cầu phiên dịch. Đừng ký bất kỳ văn bản nào mà bạn không hiểu nội dung. Ở nhiều nước, bạn có quyền im lặng và có quyền có luật sư trước khi trả lời câu hỏi.
Hãy yêu cầu được thông báo lãnh sự và được liên lạc với gia đình, theo đúng quy định ở đó.
Ghi nhớ hoặc ghi lại tên, chức vụ của những người làm việc với bạn, thời gian, địa điểm. Những thông tin này có ích cho luật sư và cán bộ lãnh sự sau này.
Gia đình ở nhà nên làm gì?
Nếu nghe tin người thân bị giữ ở nước ngoài, gia đình nên liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam ở nước đó, cung cấp họ tên, ngày sinh, số hộ chiếu nếu có, và những gì đã biết.
Cũng có thể liên hệ cơ quan phụ trách lãnh sự ở trong nước để được hướng dẫn. Hãy giữ một đầu mối liên lạc trong gia đình để tránh nhiều người gọi hỏi cùng một việc.
Hãy cẩn thận với những người tự xưng có thể chạy án, lo được việc thả người với một khoản tiền. Đây là kiểu lừa đảo rất hay nhắm vào gia đình đang hoảng loạn.
Và hãy kiên nhẫn. Quy trình pháp lý ở nước ngoài thường mất thời gian, và thông tin không phải lúc nào cũng đến nhanh như gia đình mong muốn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chức trách nước ngoài có bắt buộc báo cho lãnh sự không?
Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, họ phải báo cho người bị giữ biết về quyền này và phải thông báo cho lãnh sự nếu người đó đề nghị. Một số hiệp định song phương quy định thông báo bắt buộc kể cả khi không có đề nghị.
Nếu không muốn đại sứ quán biết thì sao?
Bạn có quyền từ chối. Nếu bạn phản đối rõ ràng, cán bộ lãnh sự sẽ không can thiệp. Tuy vậy, trong đa số trường hợp, có sự hỗ trợ của cơ quan lãnh sự là có lợi cho bạn.
Cán bộ lãnh sự có mặt khi thẩm vấn không?
Thường là không. Việc thẩm vấn do nhà chức trách nước sở tại tiến hành theo luật của họ, và người có thể có mặt để bảo vệ bạn là luật sư. Cán bộ lãnh sự có thể giúp bạn tìm luật sư.
Bị giữ vì vi phạm thị thực có cần báo lãnh sự không?
Nên báo. Các trường hợp vi phạm xuất nhập cảnh thường liên quan tới trục xuất về nước, và cơ quan lãnh sự cần xác minh nhân thân, cấp giấy tờ để bạn về nước.
Gia đình có thể gửi đồ hay tiền cho người bị giữ không?
Tuỳ quy định của từng cơ sở giam giữ ở nước sở tại. Cơ quan lãnh sự hoặc luật sư có thể hướng dẫn cách làm hợp lệ. Không nên gửi qua người trung gian không rõ ràng.
