Cơ quan lãnh sự giúp công dân cấp lại giấy tờ, liên lạc với gia đình, giới thiệu danh sách luật sư và phiên dịch, thăm khi bị tạm giữ, hỗ trợ khi gặp thiên tai, tai nạn hay khi có người qua đời. Nhưng họ không trả thay viện phí hay tiền phạt, không can thiệp vào việc xét xử của toà án nước sở tại, và không thể đưa ai ra khỏi trại giam.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Biết rõ ranh giới này trước khi gặp chuyện giúp bạn gọi đúng cửa, và khỏi thất vọng vì những mong đợi không thể thành.
Bảo hộ lãnh sự là gì?
Bảo hộ lãnh sự là việc cơ quan đại diện của một nước giúp đỡ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nước mình ở nước ngoài, trong khuôn khổ luật pháp nước sở tại và luật quốc tế.
Chữ quan trọng ở đây là trong khuôn khổ. Cơ quan đại diện không đứng trên pháp luật nước sở tại. Họ có thể đề nghị, theo dõi, yêu cầu đối xử công bằng, nhưng không ra lệnh được cho cảnh sát hay toà án nước khác.
Nền tảng quốc tế của công việc này là Công ước Viên về quan hệ lãnh sự năm một nghìn chín trăm sáu mươi ba, cùng các hiệp định lãnh sự song phương giữa từng cặp nước.
Ở Việt Nam, công tác bảo hộ công dân được coi là một nhiệm vụ quan trọng của ngành ngoại giao, nhất là khi số người Việt đi học, đi làm, du lịch ở nước ngoài ngày càng đông.
Những việc cơ quan lãnh sự làm được
Về giấy tờ: cấp hộ chiếu, giấy thông hành, đăng ký khai sinh, kết hôn, khai tử cho công dân ở nước ngoài, chứng nhận giấy tờ theo quy định.
Khi gặp nạn: liên hệ với gia đình ở trong nước, hướng dẫn thủ tục với bệnh viện, cảnh sát, bảo hiểm, cung cấp danh sách luật sư, phiên dịch, bác sĩ ở địa phương mà bạn có thể tự liên hệ.
Khi bị bắt giữ: nếu bạn đề nghị, cơ quan lãnh sự được thông báo, có thể thăm bạn, theo dõi để bạn được đối xử theo đúng pháp luật, không bị phân biệt, và giúp liên lạc với gia đình.
Khi có thiên tai, chiến sự hay dịch bệnh lớn: tìm hiểu tình hình công dân, phối hợp hỗ trợ, và trong trường hợp cần thiết tổ chức đưa công dân về nước hoặc sơ tán tới nơi an toàn.
Những việc không làm thay được
Cơ quan lãnh sự không trả viện phí, tiền phạt, tiền thuê luật sư, vé máy bay thay bạn. Trong một số trường hợp đặc biệt khó khăn, có thể có hỗ trợ tạm thời theo quy định, nhưng đó là ngoại lệ, không phải quyền đương nhiên.
Họ không can thiệp vào việc điều tra, xét xử của nước sở tại, không thể đòi thả người, không thể thay đổi bản án. Họ cũng không làm luật sư bào chữa cho bạn.
Họ không giải quyết tranh chấp dân sự, chẳng hạn chủ nhà không trả tiền cọc hay đối tác không trả nợ, mà chỉ hướng dẫn bạn tìm đúng cơ quan, đúng luật sư ở nước sở tại.
Họ cũng không thể xin thị thực của nước khác giúp bạn, không tìm việc làm, không bảo lãnh cho bạn ở lại khi đã hết hạn lưu trú.
Khi có người thân qua đời ở nước ngoài
Đây là tình huống đau lòng mà nhiều gia đình người Việt đã phải trải qua. Cơ quan lãnh sự thường hỗ trợ xác minh, thông báo cho gia đình, hướng dẫn thủ tục khai tử và các giấy tờ cần thiết.
Việc đưa thi hài hoặc tro cốt về nước cần nhiều thủ tục với nhà chức trách nước sở tại và hãng vận chuyển. Cơ quan lãnh sự cấp những giấy tờ thuộc thẩm quyền và hướng dẫn gia đình làm việc với các bên.
Chi phí cho những việc này thường do gia đình hoặc bảo hiểm chi trả. Đây là một lý do quan trọng để mua bảo hiểm khi đi làm việc, du học hay du lịch dài ngày.
Nếu bạn ở trong nước và nhận tin dữ, hãy liên hệ cơ quan chức năng về lãnh sự ở trong nước, họ sẽ phối hợp với cơ quan đại diện ở nước ngoài.
Gọi đúng cửa, đúng lúc
Hãy lưu số điện thoại trực bảo hộ công dân của cơ quan đại diện ở nơi bạn đến. Gọi số này khi có tình huống thật sự khẩn cấp; việc thường ngày nên liên hệ trong giờ hành chính.
Khi gọi, chuẩn bị sẵn thông tin: họ tên, số hộ chiếu, nơi bạn đang ở, chuyện gì đã xảy ra, số điện thoại liên lạc. Nói ngắn gọn giúp cán bộ hỗ trợ nhanh hơn.
Với người đi lao động có hợp đồng, hãy biết rõ cả đầu mối của doanh nghiệp đưa đi và cơ quan quản lý lao động ở nước sở tại. Nhiều vướng mắc về hợp đồng cần giải quyết qua kênh đó trước.
Và nhớ rằng cán bộ lãnh sự cũng là người, đang làm việc với rất nhiều ca cùng lúc. Một thái độ hợp tác, cung cấp đủ thông tin, thường giúp chính bạn được hỗ trợ tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan lãnh sự có cho vay tiền về nước không?
Nhìn chung không có nghĩa vụ cho vay hay chi trả. Trong một số trường hợp đặc biệt khó khăn, có thể xem xét hỗ trợ theo quy định cụ thể, nhưng không nên coi đó là phương án chính. Gia đình, bảo hiểm và ngân hàng là những nguồn bạn nên nghĩ tới trước.
Bị bắt ở nước ngoài thì có được gặp cán bộ lãnh sự không?
Theo Công ước Viên về quan hệ lãnh sự, nếu bạn đề nghị, nhà chức trách nước sở tại phải thông báo cho cơ quan lãnh sự nước bạn, và cán bộ lãnh sự có quyền liên lạc, thăm gặp. Hãy chủ động yêu cầu điều này.
Cơ quan lãnh sự có thể giới thiệu luật sư không?
Thường có danh sách luật sư, phiên dịch ở địa phương để bạn tham khảo, nhưng không chỉ định hay trả phí luật sư thay bạn. Việc chọn luật sư là quyết định của bạn và gia đình.
Người có hai quốc tịch được bảo hộ thế nào?
Việc bảo hộ người có hai quốc tịch có thể phức tạp, nhất là khi ở nước mà họ cũng mang quốc tịch. Hãy hỏi cơ quan đại diện để biết cụ thể trong từng trường hợp.
Du học sinh gặp khó khăn nên liên hệ ai trước?
Trước hết là trường học, vì trường thường có bộ phận hỗ trợ sinh viên quốc tế. Với vấn đề giấy tờ, an ninh hay khẩn cấp nghiêm trọng, liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam.
