Hội nghị Viên, diễn ra sau khi Napoleon thất thế, không chỉ vẽ lại bản đồ châu Âu mà còn giải quyết một chuyện nghe nhỏ nhưng đã gây rắc rối hàng thế kỷ: nhà ngoại giao nào đứng trước nhà ngoại giao nào. Bản quy tắc năm một nghìn tám trăm mười lăm chia họ thành các cấp, và trong cùng một cấp thì xếp theo ngày chính thức nhận nhiệm vụ, chứ không theo độ lớn của nước họ đại diện.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Mỗi lần bạn thấy các đại sứ đứng thành hàng trong một buổi lễ, cái trật tự đó có gốc từ đây.
Châu Âu sau Napoleon
Sau nhiều năm chiến tranh với nước Pháp của Napoleon, các cường quốc châu Âu cần sắp xếp lại trật tự lục địa. Họ hẹn gặp nhau ở Viên, thủ đô nước Áo, từ năm một nghìn tám trăm mười bốn.
Hội nghị quy tụ đại diện của rất nhiều quốc gia, công quốc và thành phố. Những nhân vật chủ chốt là đại diện của Áo, Anh, Nga, Phổ, và cả nước Pháp bại trận, vốn được đại diện bởi một nhà ngoại giao nổi tiếng khéo léo là Talleyrand.
Viên khi ấy trở thành sân khấu của những buổi dạ vũ, yến tiệc, hoà nhạc liên miên. Có một câu nói thường được gán cho một vị hoàng thân lớn tuổi có mặt ở đó: hội nghị khiêu vũ nhưng không tiến lên. Dù là thật hay giai thoại, nó cho thấy phần lớn công việc diễn ra bên lề những buổi tiệc.
Văn kiện cuối cùng của hội nghị được ký vào tháng sáu năm một nghìn tám trăm mười lăm, xác định biên giới mới và nhiều thoả thuận khác.
Vì sao thứ bậc lại gây rắc rối?
Trước đó, ở các triều đình châu Âu, câu hỏi đại sứ nước nào được đi trước không có câu trả lời chung. Mỗi nước đều cho rằng vua mình xứng đáng được xếp cao hơn.
Kết quả là những vụ tranh chấp rất đời: đại sứ hai nước cùng muốn vào cửa trước, cùng muốn ngồi gần nhà vua, cùng muốn xe ngựa của mình đi trước trong một đám rước. Lịch sử ghi lại cả những vụ xô xát giữa đoàn tuỳ tùng của các đại sứ chỉ vì chuyện này.
Những tranh chấp đó không chỉ là chuyện tự ái cá nhân. Vị trí của đại sứ được coi là vị trí của quốc gia, nên nhượng một bước có thể bị coi là hạ thấp cả đất nước.
Các hội nghị lớn trước đó, như ở Westphalia, đều mất rất nhiều thời gian chỉ để thống nhất chuyện ai ngồi đâu, ai ký trước. Đã đến lúc cần một quy tắc mà mọi bên đều chấp nhận.
Quy tắc năm 1815 nói gì?
Hội nghị Viên thông qua một bản quy định về thứ bậc của các nhà ngoại giao. Theo đó, những người đứng đầu cơ quan đại diện được chia thành các cấp, từ đại sứ ở trên cùng, rồi đến công sứ, rồi đến đại biện. Vài năm sau, một hội nghị khác bổ sung thêm một cấp trung gian.
Trong cùng một cấp, thứ tự được xác định theo ngày nhà ngoại giao chính thức thông báo việc đến nhận nhiệm vụ. Ai đến trước thì đứng trước, bất kể nước họ lớn hay nhỏ, mạnh hay yếu.
Cái hay của quy tắc này là nó tách thứ bậc cá nhân khỏi thứ bậc quốc gia. Đại sứ một nước nhỏ có thể đứng trước đại sứ một cường quốc, và không ai coi đó là sự xúc phạm, vì đó chỉ là chuyện ngày tháng.
Quy tắc cũng nói rằng quan hệ họ hàng hay liên minh giữa các triều đình không tạo ra quyền ưu tiên cho nhà ngoại giao của họ. Mọi thứ được đặt trên một cái nền chung, khách quan.
Quy tắc ấy còn sống thế nào?
Hơn một thế kỷ sau, khi Công ước Viên về quan hệ ngoại giao được ký năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, tinh thần của quy tắc năm một nghìn tám trăm mười lăm được giữ lại. Người đứng đầu cơ quan đại diện vẫn chia thành ba cấp và trong mỗi cấp vẫn xếp theo ngày chính thức nhận nhiệm vụ.
Ở thủ đô các nước ngày nay, vị đại sứ có thời gian nhận nhiệm vụ lâu nhất trở thành trưởng đoàn ngoại giao. Đó có thể là đại sứ của một nước rất nhỏ.
Một số nước theo truyền thống Công giáo có tập quán dành vị trí trưởng đoàn ngoại giao cho đại diện của Toà Thánh. Công ước cho phép những tập quán như vậy được tiếp tục.
Mỗi khi bạn thấy hàng đại sứ đứng chúc mừng một nguyên thủ nhân dịp năm mới, thứ tự của họ chính là thứ tự ngày họ đến. Một ý tưởng hai trăm năm tuổi vẫn đang lặng lẽ làm việc.
Bài học về quy tắc khách quan
Điều đáng học ở Hội nghị Viên là cách giải quyết một tranh chấp không có hồi kết: thay vì cãi xem ai quan trọng hơn, người ta chọn một tiêu chí mà không ai cãi được.
Ngày nay, bạn có thể dùng cách này ở nhiều nơi. Xếp thứ tự phát biểu theo chữ cái tên đơn vị, xếp chỗ đỗ xe theo thứ tự đăng ký, chia lượt theo bốc thăm. Một quy tắc khách quan dập tắt rất nhiều tự ái.
Hội nghị Viên cũng nhắc rằng ngoại giao không chỉ diễn ra trong phòng họp. Những buổi dạ vũ tưởng như phù phiếm là nơi các nhà ngoại giao gặp gỡ, dò ý nhau, chuẩn bị cho những cuộc đàm phán chính thức.
Và cuối cùng, nó cho thấy những thứ tưởng là hình thức như chỗ ngồi, thứ tự đi vào, đôi khi lại là chìa khoá để những người khác nhau có thể bắt đầu nói chuyện thật với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Hội nghị Viên diễn ra trong bao lâu?
Hội nghị bắt đầu từ mùa thu năm một nghìn tám trăm mười bốn và văn kiện cuối cùng được ký vào tháng sáu năm một nghìn tám trăm mười lăm. Trong thời gian đó, Napoleon còn trở lại nắm quyền ở Pháp một thời gian ngắn.
Talleyrand là ai?
Ông là một nhà ngoại giao người Pháp nổi tiếng, phục vụ qua nhiều chế độ khác nhau. Tại Hội nghị Viên, ông đại diện cho nước Pháp bại trận và được ghi nhận là đã khéo léo giúp nước mình giữ được tiếng nói.
Vì sao xếp theo ngày nhận nhiệm vụ lại công bằng?
Vì đó là một tiêu chí khách quan, không phụ thuộc vào sức mạnh hay danh tiếng của quốc gia. Mọi nước đều có cơ hội như nhau, và ai chờ đủ lâu thì đều lên đầu hàng.
Trưởng đoàn ngoại giao làm gì?
Trưởng đoàn ngoại giao thay mặt toàn bộ đoàn ngoại giao ở một nước trong những dịp chung như chúc mừng nguyên thủ, và đôi khi là đầu mối trao đổi những vấn đề chung của các cơ quan đại diện với nước sở tại.
Ngày nhận nhiệm vụ của đại sứ được tính thế nào?
Theo Công ước Viên, tuỳ tập quán từng nước, có thể là ngày đại sứ trình quốc thư hoặc ngày thông báo việc đến và trình bản sao quốc thư cho bộ ngoại giao. Mỗi nước áp dụng thống nhất một cách cho mọi đại sứ.
