Muốn làm ngoại giao, đa số người học các ngành như quan hệ quốc tế, luật quốc tế, kinh tế đối ngoại, ngoại ngữ hay báo chí, rồi dự tuyển công chức vào các cơ quan làm công tác đối ngoại. Nhưng điều quyết định không phải tên ngành trên tấm bằng, mà là ngoại ngữ thật tốt, khả năng viết rõ ràng, vốn hiểu biết rộng và sự bền bỉ với một nghề nhiều áp lực.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Tập này dành cho các bạn học sinh, sinh viên đang mơ về nghề ngoại giao, và cho cả phụ huynh đang muốn hiểu con mình đang mơ về điều gì.
Ngành học nào dẫn tới nghề ngoại giao?
Ngành gần nhất là quan hệ quốc tế, nơi bạn học về lịch sử quan hệ giữa các nước, luật quốc tế, các tổ chức quốc tế, kinh tế thế giới và kỹ năng đối ngoại. Ở Việt Nam có trường chuyên đào tạo ngoại giao và nhiều đại học có khoa quan hệ quốc tế.
Nhưng nghề ngoại giao cần nhiều kiểu chuyên môn. Luật quốc tế cần cho những ai làm điều ước, biên giới, lãnh sự. Kinh tế cần cho ngoại giao kinh tế. Báo chí và truyền thông cần cho công tác thông tin đối ngoại. Ngoại ngữ cần ở mọi nơi.
Thực tế, những người làm ngoại giao xuất thân từ rất nhiều ngành, kể cả khoa học kỹ thuật, nông nghiệp, y tế. Những chuyên môn này đặc biệt có giá trị khi hợp tác quốc tế trong lĩnh vực đó.
Vì vậy, nếu bạn đang học một ngành khác mà vẫn mơ làm ngoại giao, đừng nản. Hãy bổ sung ngoại ngữ và kiến thức về quan hệ quốc tế song song.
Con đường vào nghề
Ở Việt Nam, cán bộ ngoại giao là công chức. Con đường phổ biến là dự tuyển khi cơ quan đối ngoại có thông báo tuyển dụng. Kỳ tuyển thường kiểm tra kiến thức chung, ngoại ngữ và kiến thức chuyên ngành, nội dung cụ thể theo thông báo của từng đợt.
Ngoài cơ quan đối ngoại trung ương, nhiều nơi khác cũng làm công tác đối ngoại: các bộ ngành có đơn vị hợp tác quốc tế, các tỉnh thành có cơ quan ngoại vụ, các tổ chức hữu nghị. Đây đều là cửa vào nghề đối ngoại theo nghĩa rộng.
Sau khi được tuyển, cán bộ trẻ thường làm việc ở trong nước vài năm, được đào tạo thêm, rồi mới được cử đi nhiệm kỳ ở nước ngoài. Đừng mong vừa ra trường đã đi làm ở đại sứ quán.
Vì thông tin tuyển dụng và yêu cầu thay đổi theo từng năm, hãy theo dõi thông báo chính thức của cơ quan tuyển dụng thay vì tin vào lời truyền miệng.
Ngoại ngữ cần giỏi đến đâu?
Ngoại ngữ là công cụ hằng ngày, không phải một môn thi để vượt qua. Bạn cần đọc được báo chí, viết được thư trang trọng, nói được trong cuộc họp, và hiểu được những câu nói đùa.
Tiếng Anh gần như là điều kiện tối thiểu. Một ngoại ngữ thứ hai, đặc biệt là những ngôn ngữ ít người học, có thể là lợi thế rất lớn khi được phân công theo dõi khu vực đó.
Học ngoại ngữ cho nghề ngoại giao không chỉ là học từ vựng. Bạn cần học cách nói trang trọng, học thuật ngữ quan hệ quốc tế, và học văn hoá đi kèm ngôn ngữ đó.
Từ thời sinh viên, hãy tập đọc báo nước ngoài mỗi ngày, xem các bài phát biểu, tập viết tóm tắt bằng ngoại ngữ. Kỹ năng này tích luỹ chậm nhưng chắc.
Những kỹ năng ít ai nói tới
Viết là kỹ năng bị xem nhẹ nhất. Nhà ngoại giao viết rất nhiều: báo cáo, công hàm, bài phát biểu, tóm tắt cuộc họp. Viết ngắn, đúng, rõ, đúng giọng là thứ phân biệt người làm tốt với người làm được.
Kiến thức rộng cũng quan trọng. Bạn cần biết đủ về lịch sử, địa lý, kinh tế, văn hoá để trò chuyện với bất kỳ ai. Một nhà ngoại giao có thể sáng gặp bộ trưởng nông nghiệp, chiều gặp nhà văn, tối gặp doanh nhân công nghệ.
Sức khoẻ và sự bền bỉ thường bị quên. Làm việc dài giờ, thay đổi múi giờ, sống xa nhà nhiều năm, thích nghi với khí hậu lạ đều đòi hỏi một cơ thể và tinh thần khoẻ.
Cuối cùng là sự kín đáo. Nhà ngoại giao biết nhiều điều không được nói ra. Người thích kể chuyện, thích khoe điều mình biết sẽ gặp khó trong nghề này.
Chuẩn bị gì ngay từ bây giờ?
Nếu bạn còn là học sinh, hãy đọc nhiều, học ngoại ngữ, tham gia các câu lạc bộ tranh biện, mô phỏng Liên Hợp Quốc nếu trường có. Những hoạt động này rèn kỹ năng nói, lập luận và làm việc nhóm.
Nếu là sinh viên, tìm cơ hội thực tập ở các cơ quan, tổ chức có hoạt động đối ngoại. Tình nguyện viên ở các hội nghị quốc tế, phiên dịch cho các sự kiện, hỗ trợ đoàn khách là những trải nghiệm rất thật.
Hãy tập viết. Viết bài phân tích ngắn về một sự kiện quốc tế, viết tóm tắt một cuốn sách, viết thư bằng ngoại ngữ. Nhờ thầy cô hoặc bạn bè góp ý thẳng.
Và hãy hỏi chuyện những người đã làm nghề. Họ sẽ kể cho bạn cả phần đẹp lẫn phần vất vả, giúp bạn quyết định nghề này có thật sự hợp với mình không.
Câu hỏi thường gặp
Không học quan hệ quốc tế có làm ngoại giao được không?
Được. Nhiều cán bộ ngoại giao xuất thân từ luật, kinh tế, ngoại ngữ, báo chí và cả khối kỹ thuật. Điều quan trọng là bạn đáp ứng yêu cầu tuyển dụng và có năng lực ngoại ngữ, viết, hiểu biết quốc tế.
Làm ngoại giao có cần giỏi nhiều ngoại ngữ không?
Tiếng Anh tốt là nền tảng gần như bắt buộc. Ngoại ngữ thứ hai là lợi thế, nhất là những ngôn ngữ ít người học. Không cần giỏi nhiều thứ tiếng ngay từ đầu, nhưng cần sẵn sàng học thêm suốt sự nghiệp.
Người hướng nội có làm ngoại giao được không?
Được. Nhiều nhà ngoại giao giỏi là người hướng nội, mạnh ở lắng nghe, quan sát, viết và phân tích. Kỹ năng giao tiếp xã giao có thể học, còn sự sâu sắc khi lắng nghe là thế mạnh tự nhiên của họ.
Nghề ngoại giao có thu nhập cao không?
Cán bộ ngoại giao hưởng lương theo chế độ công chức, khi công tác ở nước ngoài có thêm phụ cấp theo quy định. Người chọn nghề này thường vì ý nghĩa công việc và trải nghiệm hơn là vì thu nhập.
Mô phỏng Liên Hợp Quốc là gì?
Đó là hoạt động mà học sinh, sinh viên đóng vai đại biểu các nước, nghiên cứu lập trường, phát biểu và đàm phán để thông qua nghị quyết giả định. Nó rèn luyện kỹ năng nghiên cứu, lập luận, đàm phán và nói trước đám đông.
