Ngoại ngữ cho nghề ngoại giao phải đủ để bạn đọc hiểu báo chí, viết thư trang trọng, phát biểu và tranh luận trong một cuộc họp mà không cần ai dịch giúp. Thước đo thật không nằm ở điểm số chứng chỉ, mà ở chỗ bạn có chọn được đúng chữ vào lúc một chữ sai có thể trở thành vấn đề hay không.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình nói về công cụ làm việc quan trọng nhất của người làm ngoại giao, thứ mà ai cũng nghĩ là mình biết cần gì, cho tới khi ngồi vào phòng họp đầu tiên.
Bốn kỹ năng, bốn tầng khó
Đọc là tầng dễ nhất nhưng khối lượng lớn nhất. Một cán bộ có thể phải đọc hàng chục bài báo, thông cáo, báo cáo mỗi ngày. Đọc nhanh, nắm ý chính, nhận ra sắc thái là kỹ năng phải luyện lâu.
Nghe khó hơn vì không thể đọc lại. Bài phát biểu có giọng địa phương, cuộc họp có người nói nhanh, cuộc gọi điện thoại chất lượng kém. Người làm ngoại giao phải nghe được cả những câu nói lướt qua mà quan trọng.
Nói trong cuộc họp khác hẳn nói chuyện thường ngày. Bạn cần trình bày lập trường rõ ràng, phản biện lịch sự, và giữ bình tĩnh khi bị hỏi dồn. Một câu nói hớ bằng ngoại ngữ có thể được ghi lại và trích dẫn.
Viết là tầng khó nhất. Một công hàm, một bài phát biểu, một bản dự thảo đều đòi hỏi văn phong trang trọng, chính xác đến từng chữ, đúng quy ước của từng loại văn bản.
Vì sao một chữ có thể thành vấn đề?
Trong ngoại giao, khác biệt giữa quan ngại và quan ngại sâu sắc, giữa ghi nhận và hoan nghênh, giữa sẽ xem xét và cam kết là khác biệt về lập trường. Người đọc ở nước khác sẽ đọc từng chữ.
Ở tiếng Anh, should và shall, may và must đều có trọng lượng pháp lý khác nhau trong văn bản thoả thuận. Người soạn thảo phải biết rõ mình đang chọn mức cam kết nào.
Những chữ có nhiều nghĩa cũng là bẫy. Một từ có nghĩa trung tính trong tiếng Việt có thể mang sắc thái tiêu cực khi dịch sang ngôn ngữ khác, hoặc ngược lại.
Vì thế người làm ngoại giao giỏi thường có thói quen tra lại những chữ quan trọng, đối chiếu cách các văn bản trước đã dùng chữ đó thế nào, và hỏi đồng nghiệp bản ngữ khi cần.
Chọn ngoại ngữ thứ hai
Tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc phổ biến nhất trong quan hệ quốc tế hiện nay, nên gần như là bắt buộc. Ngoại ngữ thứ hai mới là thứ tạo ra sự khác biệt.
Những ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc như tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Nga, tiếng Trung, tiếng Ả Rập mở ra cánh cửa tới các tổ chức quốc tế và nhiều khu vực rộng lớn.
Những ngôn ngữ của các nước láng giềng và đối tác gần gũi cũng rất có giá trị. Hiểu được ngôn ngữ của nước sở tại giúp nhà ngoại giao đọc được những gì báo chí địa phương viết mà không qua bản dịch.
Một ngôn ngữ ít người học có thể giúp bạn trở thành người hiếm có trong cơ quan. Nhưng hãy chọn ngôn ngữ mà bạn thật sự có hứng thú, vì học đến mức làm việc được mất nhiều năm.
Chứng chỉ và năng lực thật
Chứng chỉ ngoại ngữ là điều kiện để qua vòng hồ sơ, nhưng không nói hết năng lực làm việc. Có người điểm cao nhưng lúng túng khi phải viết một lá thư từ chối khéo. Có người điểm vừa phải nhưng xử lý cuộc họp rất tốt.
Kỳ tuyển dụng ở các cơ quan đối ngoại thường kiểm tra ngoại ngữ theo cách gần với công việc thật: dịch văn bản, viết luận, phỏng vấn. Chuẩn bị cho những dạng bài này cần luyện cách dùng ngôn ngữ, không chỉ luyện đề.
Sau khi vào nghề, việc học ngoại ngữ vẫn tiếp tục. Nhiều cơ quan có các khoá bồi dưỡng, và nhiều cán bộ tự học thêm suốt sự nghiệp.
Một điều đáng nhớ là trình độ ngoại ngữ cũng mai một nếu không dùng. Những năm làm việc ở trong nước, hãy giữ thói quen đọc và nghe hằng ngày.
Luyện mỗi ngày thế nào?
Đọc báo quốc tế mỗi ngày, chọn một bài, ghi lại năm cụm từ hay và tự đặt câu. Chỉ mười lăm phút nhưng đều đặn thì sau một năm vốn từ khác hẳn.
Nghe các bài phát biểu chính thức, những buổi họp báo, tập tóm tắt lại bằng lời. Đây cũng là bài tập chuẩn bị rất tốt cho việc phiên dịch.
Tập viết theo mẫu: viết lại một thông cáo báo chí, một lá thư cảm ơn, một bản tóm tắt cuộc họp bằng ngoại ngữ, rồi so với văn bản thật để thấy chỗ khác.
Và tập nói với người thật. Câu lạc bộ ngoại ngữ, các buổi giao lưu, các hội nghị mà bạn làm tình nguyện viên. Ngôn ngữ ngoại giao chỉ thật sự thành của bạn khi đã dùng nó để thuyết phục một người khác.
Câu hỏi thường gặp
Có cần nói giọng bản ngữ không?
Không cần. Điều quan trọng là phát âm rõ, người nghe hiểu dễ dàng, và dùng từ chính xác. Rất nhiều nhà ngoại giao xuất sắc nói ngoại ngữ với giọng của nước mình.
Tiếng Pháp có còn quan trọng trong ngoại giao không?
Vẫn quan trọng ở nhiều tổ chức quốc tế và nhiều nước sử dụng tiếng Pháp. Tiếng Pháp là một trong các ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc và là ngôn ngữ làm việc ở nhiều cơ quan quốc tế.
Học ngoại ngữ ngoại giao có tài liệu riêng không?
Có những giáo trình về tiếng Anh ngoại giao và quan hệ quốc tế, nhưng tài liệu tốt nhất là văn bản thật: phát biểu, thông cáo, nghị quyết công khai trên trang của các tổ chức quốc tế.
Nên học hai ngoại ngữ cùng lúc không?
Có thể, nếu bạn có thời gian và một ngôn ngữ đã vững. Nhiều người chọn đưa ngoại ngữ đầu tiên đến mức làm việc tốt rồi mới học sâu ngoại ngữ thứ hai, để tránh lẫn lộn và nản.
Làm sao bớt run khi phát biểu bằng ngoại ngữ?
Chuẩn bị kỹ ý chính, tập nói thành tiếng nhiều lần, chuẩn bị sẵn vài câu chuyển ý và câu xin nhắc lại. Khi đã nói vài lần trong môi trường thật, cảm giác run sẽ giảm rõ rệt.
