Nhân vật không được hoan nghênh là tuyên bố của nước sở tại rằng một nhà ngoại giao nước ngoài không còn được chấp nhận trên đất của mình. Theo luật quốc tế, nước sở tại có thể đưa ra tuyên bố này vào bất cứ lúc nào mà không phải giải thích lý do, và nước cử đi phải triệu hồi người đó; nếu không, người đó sẽ không còn được coi là thành viên của cơ quan đại diện.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Cụm từ này, trong tiếng La tinh là persona non grata, xuất hiện trên báo khá thường xuyên. Hôm nay mình giải thích nó ở mức cơ chế, không bàn vụ việc cụ thể nào.
Cơ chế nằm ở đâu?
Cơ chế này được ghi trong Công ước Viên về quan hệ ngoại giao năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt. Công ước cho phép nước sở tại thông báo bất cứ lúc nào rằng người đứng đầu hay bất kỳ viên chức ngoại giao nào của cơ quan đại diện là không được hoan nghênh.
Với nhân viên không phải viên chức ngoại giao, công ước dùng cụm từ khác là không thể chấp nhận, nhưng cơ chế tương tự.
Điểm đáng chú ý nhất là nước sở tại không có nghĩa vụ giải thích. Điều này nghe có vẻ bất công, nhưng nó là đối trọng cần thiết cho quyền miễn trừ: vì không thể bắt hay xét xử nhà ngoại giao, nước sở tại cần ít nhất một công cụ để yêu cầu họ rời đi.
Tuyên bố có thể được đưa ra thậm chí trước khi người đó đến nước sở tại. Khi đó, người được cử sẽ không thể nhận nhiệm vụ.
Sau khi bị tuyên bố thì điều gì xảy ra?
Nước cử đi có nghĩa vụ triệu hồi người đó hoặc chấm dứt chức năng của họ tại cơ quan đại diện. Thường thì nước sở tại sẽ cho một khoảng thời gian để người đó thu xếp rời đi.
Nếu nước cử đi không thực hiện trong thời gian hợp lý, nước sở tại có thể từ chối công nhận người đó là thành viên cơ quan đại diện. Khi đó, người đó có nguy cơ mất các quyền ưu đãi gắn với tư cách ngoại giao.
Trên thực tế, hầu như mọi trường hợp đều kết thúc bằng việc người đó rời đi đúng hạn. Không nước nào muốn để nhà ngoại giao của mình rơi vào tình cảnh không còn được bảo vệ.
Việc bị tuyên bố không được hoan nghênh không đồng nghĩa với bị kết tội. Người đó trở về nước và tiếp tục sự nghiệp, có thể được cử đi nơi khác.
Vì sao một nước dùng tới công cụ này?
Lý do thường được nêu là người đó có hoạt động không phù hợp với tư cách ngoại giao, hoặc vi phạm nghiêm trọng pháp luật nước sở tại mà nước cử đi không từ bỏ quyền miễn trừ.
Có những trường hợp liên quan tới vi phạm hình sự như gây tai nạn nghiêm trọng, và nước sở tại dùng biện pháp này khi không thể đưa người đó ra toà.
Cũng có những trường hợp mang tính đáp trả: một nước tuyên bố nhà ngoại giao của nước kia không được hoan nghênh, và nước kia đáp lại tương tự. Nguyên tắc có đi có lại thể hiện rất rõ ở đây.
Vì không cần nêu lý do, công cụ này cũng thường được dùng như một tín hiệu chính trị. Người đọc tin nên phân biệt giữa thông tin chính thức và những phỏng đoán đi kèm.
Khác với từ chối chấp thuận
Trước khi cử một đại sứ mới, nước cử đi phải hỏi ý kiến nước sở tại, gọi là xin chấp thuận. Nước sở tại có thể đồng ý hoặc từ chối, và cũng không có nghĩa vụ nêu lý do khi từ chối.
Việc xin chấp thuận thường được làm kín đáo, để nếu bị từ chối thì không ai mất mặt. Đó là lý do tên đại sứ mới thường chỉ được công bố sau khi nước sở tại đã đồng ý.
Từ chối chấp thuận khác với tuyên bố không được hoan nghênh ở chỗ nó xảy ra trước khi người đó nhận nhiệm vụ, và thường ít ồn ào hơn nhiều.
Hai cơ chế cùng phản ánh một nguyên tắc: không ai có quyền làm nhà ngoại giao ở một nước nếu nước đó không chấp nhận. Ngoại giao là một mối quan hệ hai chiều.
Ý nghĩa với quan hệ giữa hai nước
Một tuyên bố như vậy thường cho thấy quan hệ giữa hai nước đang có vấn đề, ít nhất trong một vụ việc cụ thể. Nhưng nó không đồng nghĩa với cắt đứt quan hệ ngoại giao.
Hai nước có thể trục xuất nhà ngoại giao của nhau mà vẫn duy trì đại sứ quán, vẫn hợp tác trong nhiều lĩnh vực khác. Ngoại giao có nhiều nấc thang, và đây chỉ là một nấc.
Những nấc khác gồm triệu tập đại sứ để trao đổi, triệu hồi đại sứ về nước tham vấn, giảm số nhân viên cơ quan đại diện, hạ cấp quan hệ, và cuối cùng là cắt đứt quan hệ.
Hiểu được các nấc thang này giúp bạn đọc tin tức bình tĩnh hơn, phân biệt được đâu là tín hiệu nhỏ và đâu là bước ngoặt lớn.
Câu hỏi thường gặp
Persona non grata là tiếng gì?
Đây là cụm từ tiếng La tinh, nghĩa là người không được chào đón. Trong ngoại giao, tiếng Việt thường dịch là nhân vật không được hoan nghênh.
Người thường có thể bị tuyên bố không được hoan nghênh không?
Cơ chế trong Công ước Viên chỉ áp dụng cho thành viên cơ quan đại diện ngoại giao. Với người thường, nước sở tại dùng các công cụ khác như từ chối thị thực, cấm nhập cảnh hoặc trục xuất theo luật xuất nhập cảnh.
Triệu hồi đại sứ về nước có giống bị trục xuất không?
Không. Triệu hồi là do nước cử đi tự quyết định, thường để tham vấn hoặc bày tỏ thái độ. Bị tuyên bố không được hoan nghênh là quyết định của nước sở tại.
Nhà ngoại giao bị tuyên bố có bị bắt không?
Không. Họ vẫn được hưởng quyền miễn trừ cho đến khi rời khỏi nước sở tại trong thời hạn hợp lý. Mục đích của tuyên bố là yêu cầu họ rời đi, không phải trừng phạt.
Có thể rút lại tuyên bố không?
Về nguyên tắc nước sở tại có thể thay đổi quyết định của mình, nhưng trên thực tế hiếm khi xảy ra. Người từng bị tuyên bố thường không được cử quay lại nước đó.
