Ở những nền văn hoá ngữ cảnh cao, phần lớn ý nghĩa của một câu nói nằm ngoài chữ: trong quan hệ giữa hai người, trong giọng điệu, trong những gì không được nói ra. Ở văn hoá ngữ cảnh thấp, ý nghĩa nằm gọn trong lời. Vì thế một chữ vâng của người này có thể chỉ có nghĩa là mình đã nghe, còn người kia lại ghi vào sổ là đã đồng ý.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình nói về một khái niệm giải thích được rất nhiều cuộc hiểu lầm giữa người Việt và người nước ngoài.
Khái niệm này từ đâu ra?
Cách chia ngữ cảnh cao và ngữ cảnh thấp được nhà nhân học người Mỹ Edward Hall đưa ra vào nửa sau thế kỷ hai mươi, khi ông nghiên cứu vì sao những người từ các nền văn hoá khác nhau làm việc với nhau lại gặp nhiều trục trặc đến thế.
Ý chính của ông khá giản dị. Mọi cuộc giao tiếp đều gồm hai phần: phần nói ra thành lời và phần dựa vào bối cảnh chung mà cả hai đã biết. Các nền văn hoá khác nhau ở chỗ dựa vào phần nào nhiều hơn.
Đây là một thang đo, không phải hai cái hộp. Không nền văn hoá nào hoàn toàn cao hay hoàn toàn thấp, và trong cùng một nước, người thành phố và người nông thôn, người trẻ và người lớn tuổi cũng khác nhau.
Nhưng như một tấm bản đồ thô, khái niệm này rất hữu ích. Nó giúp bạn dừng lại trước khi kết luận rằng người kia vô lễ, hoặc người kia không thành thật.
Người Việt nằm ở đâu trên thang đo?
Nhìn chung, văn hoá Việt nghiêng về phía ngữ cảnh cao, giống nhiều nước châu Á. Ai từng được mời ăn cơm bằng câu thôi ở lại ăn với nhà một bữa cho vui đều biết câu đó có thể là lời mời thật, có thể là phép lịch sự, và người nghe phải tự đọc.
Người Việt hay nói vòng khi cần từ chối hay góp ý. Để em xem lại, cái này hơi khó, chắc để lần sau đều có thể là cách nói không. Người cùng văn hoá nghe là hiểu, vì biết cách đọc giọng và hoàn cảnh.
Trong khi đó, nhiều nước như Đức, Hà Lan, các nước Bắc Âu hay Mỹ thường được xếp về phía ngữ cảnh thấp. Ở đó, nói thẳng được coi là tôn trọng thời gian và trí tuệ của người nghe. Câu không, cái này không được không hề thô lỗ.
Hai cách đều có lý, đều là sự lịch sự theo kiểu riêng. Vấn đề chỉ nảy sinh khi hai cách gặp nhau mà không ai biết bên kia đang dùng luật nào.
Những cuộc hiểu lầm điển hình
Một đoàn khách từ nước ngữ cảnh thấp đề xuất một kế hoạch. Phía Việt Nam gật đầu, nói cảm ơn, ý tưởng rất hay, bên mình sẽ nghiên cứu. Khách về nước, báo cáo là đã được đồng ý. Ba tháng sau không thấy gì, họ thấy bị lừa. Phía Việt Nam thì nghĩ mình đã từ chối rất rõ.
Chiều ngược lại cũng xảy ra. Một chuyên gia nước ngoài góp ý thẳng trong cuộc họp: báo cáo này có ba lỗi lớn. Người Việt trình bày báo cáo cảm thấy bị mất mặt trước cả phòng, trong khi chuyên gia chỉ nghĩ mình đang giúp.
Hay chuyện email. Người ngữ cảnh thấp viết hai dòng, không chào hỏi, đi thẳng vào việc, và người nhận thấy lạnh lùng. Người ngữ cảnh cao viết nửa trang hỏi thăm rồi mới vào việc, và người nhận phải đọc đến cuối mới biết người ta muốn gì.
Không ai trong những câu chuyện này có ý xấu. Họ chỉ đang dùng hai bộ luật khác nhau cho cùng một trò chơi.
Khi nói chuyện với người ngữ cảnh thấp
Nếu bạn là người Việt làm việc với người từ văn hoá ngữ cảnh thấp, hãy tập nói rõ điều mình muốn. Khi không đồng ý, có thể vẫn nhẹ nhàng, nhưng cần có chữ không hoặc chưa đồng ý ở đâu đó trong câu.
Một cách hay là tách lời lịch sự và nội dung. Cảm ơn anh đã đề xuất, bên mình đánh giá cao, là phần lịch sự. Tuy vậy, ở thời điểm này bên mình chưa thể thực hiện được, là phần nội dung. Cả hai đều có mặt, người nghe không phải đoán.
Khi được góp ý thẳng, hãy nhớ đó thường là sự tôn trọng chứ không phải chê bai. Hỏi lại cụ thể, cảm ơn, và đừng mang theo cảm xúc ra khỏi phòng.
Và khi cần chốt một việc, hãy xác nhận lại bằng văn bản: tóm tắt điều đã thống nhất, ai làm gì, khi nào. Người ngữ cảnh thấp tin vào chữ viết.
Khi nói chuyện với người ngữ cảnh cao
Nếu bạn đang tiếp đón một vị khách từ nền văn hoá ngữ cảnh cao, hãy dành thời gian cho quan hệ. Hỏi thăm, ăn cùng nhau, trò chuyện về gia đình trước khi vào việc. Với họ, đó không phải thời gian chết mà là nền móng.
Hãy chú ý những gì không được nói. Một câu trả lời lảng sang chuyện khác, một sự im lặng hơi dài, một lời khen quá chung chung có thể là tín hiệu chưa đồng ý.
Đừng ép họ trả lời có hoặc không trước mặt nhiều người. Hãy để không gian cho họ trả lời riêng, hoặc gián tiếp qua người trung gian.
Còn nếu chính bạn là người phải nói chuyện với cả hai kiểu người trong cùng một nhóm, bí quyết là luôn hỏi lại: để chắc mình hiểu đúng, ý anh là. Một câu hỏi lại tốn năm giây, một hiểu lầm có thể tốn năm tháng.
Câu hỏi thường gặp
Văn hoá ngữ cảnh cao có phải là kém thẳng thắn không?
Không. Người trong văn hoá ngữ cảnh cao vẫn truyền đạt rất rõ, chỉ là bằng nhiều kênh hơn lời nói. Với người cùng văn hoá, thông điệp hoàn toàn rõ ràng. Chỉ người ngoài mới thấy mơ hồ.
Người trẻ Việt Nam có còn ngữ cảnh cao không?
Có xu hướng thay đổi, nhất là ở những người làm trong môi trường quốc tế hoặc lớn lên với mạng xã hội. Nhưng trong gia đình và với người lớn tuổi, cách nói vòng vẫn rất phổ biến. Một người có thể chuyển đổi tuỳ hoàn cảnh.
Làm sao biết người đối diện thuộc kiểu nào?
Quan sát cách họ mở đầu cuộc trò chuyện, cách họ từ chối, độ dài email của họ. Nhưng cách chắc nhất là hỏi thẳng một cách thân thiện xem họ thích được góp ý kiểu nào, nhiều người sẽ rất vui khi được hỏi.
Khái niệm này có bị phê bình không?
Có. Một số nhà nghiên cứu cho rằng nó đơn giản hoá và dễ dẫn tới định kiến về cả một dân tộc. Vì vậy nên dùng nó như gợi ý ban đầu để hiểu người khác, không phải để dán nhãn.
Email công việc với người nước ngoài nên viết thế nào?
Thường nên có một câu chào ngắn, nêu rõ mục đích ngay đoạn đầu, đưa ra yêu cầu cụ thể kèm hạn chót, và kết bằng một câu cảm ơn. Cách này hợp với cả người ngữ cảnh cao lẫn thấp.
