Tiếng Pháp trở thành ngôn ngữ ngoại giao của châu Âu từ cuối thế kỷ mười bảy, khi nước Pháp có ảnh hưởng chính trị và văn hoá rất lớn, giới quý tộc khắp lục địa đều học tiếng Pháp, và tiếng Pháp dần thay tiếng La tinh trong các văn bản hiệp ước. Từ sau Thế chiến thứ nhất, tiếng Anh bắt đầu chia sẻ vị trí đó, rồi dần chiếm ưu thế.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Ai làm ngoại giao hôm nay vẫn dùng hàng chục từ gốc Pháp mỗi ngày mà không để ý; hôm nay mình kể vì sao.
Trước tiếng Pháp là tiếng La tinh
Trong nhiều thế kỷ ở châu Âu thời trung đại và đầu cận đại, tiếng La tinh là ngôn ngữ chung của giới học thuật, tôn giáo và ngoại giao. Các hiệp ước quan trọng thường được soạn bằng tiếng La tinh.
Tiếng La tinh có ưu điểm là trung lập: không còn là tiếng mẹ đẻ của dân tộc nào, nên không bên nào được lợi thế. Người có học ở mọi nước đều được dạy nó.
Nhưng khi các quốc gia dân tộc mạnh lên, các ngôn ngữ bản địa cũng mạnh lên. Tiếng La tinh dần trở nên xa lạ với những người làm việc thực tế, kể cả trong giới cầm quyền.
Khoảng trống ấy cần được lấp đầy bằng một ngôn ngữ sống, và tiếng Pháp đã ở đúng chỗ, đúng lúc.
Vì sao lại là tiếng Pháp?
Thế kỷ mười bảy và mười tám, nước Pháp là một trong những cường quốc lớn nhất châu Âu. Triều đình Pháp, đặc biệt thời vua Louis Mười Bốn, trở thành hình mẫu về lễ nghi, thời trang, nghệ thuật cho giới quý tộc khắp lục địa.
Giới quý tộc ở Nga, Phổ, Áo, Thuỵ Điển học tiếng Pháp từ nhỏ, viết thư cho nhau bằng tiếng Pháp. Ở một số triều đình, tiếng Pháp còn được dùng nhiều hơn cả tiếng bản xứ trong giới thượng lưu.
Văn học, triết học Pháp thời Khai sáng lan rộng khắp châu Âu. Biết tiếng Pháp là dấu hiệu của người có học.
Khi những người đàm phán đều nói được tiếng Pháp, việc dùng nó cho văn bản chính thức trở nên tự nhiên. Đầu thế kỷ mười tám, một số hiệp ước quan trọng đã được soạn bằng tiếng Pháp thay vì tiếng La tinh, và xu hướng ấy kéo dài suốt hai thế kỷ.
Tiếng Pháp được khen là chính xác
Người ta thường nói tiếng Pháp được chọn vì nó chính xác, rõ ràng, khó hiểu sai. Nhiều nhà văn Pháp thời đó cũng tự hào nói như vậy.
Các nhà ngôn ngữ học ngày nay thận trọng hơn với nhận định này. Ngôn ngữ nào cũng có thể chính xác hoặc mơ hồ tuỳ cách người ta dùng. Sự phổ biến của tiếng Pháp chủ yếu đến từ sức ảnh hưởng của nước Pháp hơn là từ bản chất của ngôn ngữ.
Dù vậy, việc tiếng Pháp được dùng liên tục trong ngoại giao suốt hai thế kỷ đã tạo ra một kho thuật ngữ và văn phong ngoại giao rất tinh tế, được nhiều thế hệ nhà ngoại giao trau chuốt.
Đó là lý do câu chuyện ngôn ngữ ngoại giao không chỉ là chuyện ngữ pháp, mà là chuyện quyền lực, văn hoá và thói quen tích luỹ qua thời gian.
Tiếng Anh bước vào thế nào?
Sau Thế chiến thứ nhất, tại hội nghị hoà bình ở Paris, Hiệp ước Versailles năm một nghìn chín trăm mười chín được soạn bằng cả tiếng Pháp và tiếng Anh, hai bản có giá trị như nhau. Đây thường được coi là cột mốc tiếng Anh bước lên ngang hàng.
Lý do một phần là ảnh hưởng ngày càng lớn của Anh và Mỹ, một phần là một số lãnh đạo nói tiếng Anh tham gia trực tiếp vào đàm phán.
Sau Thế chiến thứ hai, với vai trò của Mỹ và sự lan rộng của tiếng Anh trong thương mại, khoa học, công nghệ, tiếng Anh dần trở thành ngôn ngữ làm việc phổ biến nhất trong quan hệ quốc tế.
Tuy vậy, tiếng Pháp chưa bao giờ biến mất. Nó vẫn là một trong sáu ngôn ngữ chính thức của Liên Hợp Quốc, là ngôn ngữ làm việc của nhiều tổ chức quốc tế, và được dùng rộng rãi ở nhiều nước châu Phi, châu Âu và Bắc Mỹ.
Dấu vết còn lại trong nghề
Nghề ngoại giao vẫn giữ rất nhiều từ gốc Pháp. Đại biện trong tiếng Anh vẫn dùng một cụm từ tiếng Pháp. Tuỳ viên, thông cáo, bị vong lục, và nhiều thuật ngữ khác đều có gốc Pháp trong cách gọi quốc tế.
Chữ lễ tân trong tiếng Anh, protocol, đi qua tiếng Pháp. Việc xin chấp thuận cho đại sứ mới cũng dùng một từ tiếng Pháp trong văn bản quốc tế.
Tiếng Việt cũng có những dấu vết riêng. Nhiều thuật ngữ ngoại giao tiếng Việt được hình thành trong thời kỳ tiếp xúc với văn bản tiếng Pháp, và một số văn bản ngoại giao quan trọng của Việt Nam trong thế kỷ hai mươi được soạn bằng tiếng Pháp.
Nếu bạn đang học ngoại giao, học thêm tiếng Pháp không chỉ là học một ngoại ngữ, mà là mở được cánh cửa vào lịch sử của chính nghề mình.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay ngôn ngữ ngoại giao chính là gì?
Tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc phổ biến nhất trong quan hệ quốc tế hiện nay. Tuy vậy, các tổ chức quốc tế thường có nhiều ngôn ngữ chính thức, và nhiều cuộc đàm phán vẫn dùng tiếng của các bên với phiên dịch.
Tiếng Pháp có còn là ngôn ngữ làm việc của Liên Hợp Quốc không?
Có. Tiếng Pháp là một trong sáu ngôn ngữ chính thức và cùng với tiếng Anh là ngôn ngữ làm việc của Ban thư ký Liên Hợp Quốc. Nhiều tổ chức quốc tế khác cũng dùng tiếng Pháp.
Vì sao tiếng La tinh mất vị trí trong ngoại giao?
Vì các ngôn ngữ bản địa mạnh lên cùng các quốc gia dân tộc, và tiếng La tinh dần trở nên xa lạ với người làm việc thực tế. Một ngôn ngữ sống được giới cầm quyền dùng hằng ngày như tiếng Pháp tiện hơn.
Việt Nam có tham gia cộng đồng các nước nói tiếng Pháp không?
Có. Việt Nam là thành viên của Tổ chức quốc tế Pháp ngữ và từng đăng cai hội nghị cấp cao của tổ chức này. Tiếng Pháp có lịch sử lâu dài ở Việt Nam.
Học tiếng Pháp có lợi gì cho người muốn làm ngoại giao?
Tiếng Pháp mở cơ hội làm việc ở nhiều tổ chức quốc tế, với nhiều nước châu Phi và châu Âu, và giúp hiểu sâu thuật ngữ ngoại giao. Đây là lợi thế đáng kể bên cạnh tiếng Anh.
