Hàm ngoại giao là cấp bậc của người làm công tác ngoại giao. Ở Việt Nam, xếp từ thấp lên cao gồm tuỳ viên, bí thư thứ ba, bí thư thứ hai, bí thư thứ nhất, tham tán, tham tán công sứ, công sứ và đại sứ. Hàm khác với chức vụ: hàm nói người đó ở bậc nào trong nghề, chức vụ nói họ đang giữ vị trí gì ở một nơi cụ thể.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Đọc tin thấy chữ bí thư thứ nhất, nhiều người tưởng đó là một chức vụ chính trị; hôm nay mình gỡ những chữ dễ nhầm này.
Vì sao nghề ngoại giao có hàm riêng?
Nhà ngoại giao làm việc ở một môi trường quốc tế, nơi người của nhiều nước gặp nhau và cần biết ai ngang cấp ai. Một hệ thống hàm tương đối giống nhau giữa các nước giúp việc đó dễ dàng.
Khi một bí thư thứ nhất của nước này gặp một bí thư thứ nhất của nước kia, cả hai đều hiểu họ đang ở cùng tầng. Lễ tân dựa vào đó để xếp chỗ, xếp thứ tự, và các bên dựa vào đó để chọn người tiếp chuyện tương xứng.
Hàm cũng phản ánh kinh nghiệm. Người làm ngoại giao thường bắt đầu từ hàm thấp, được nâng dần theo thời gian công tác, năng lực và những tiêu chuẩn mà mỗi nước quy định.
Tên gọi các hàm trong tiếng Việt có gốc từ lâu đời, và đôi khi gây hiểu nhầm. Chữ bí thư ở đây không liên quan gì đến chức danh bí thư trong các tổ chức chính trị, mà là một bậc trong nghề ngoại giao.
Từ tuỳ viên đến tham tán
Tuỳ viên là hàm khởi đầu, thường dành cho cán bộ trẻ mới vào nghề. Họ hỗ trợ các công việc chung, học việc, tham gia chuẩn bị tài liệu và sự kiện.
Ba bậc bí thư, từ bí thư thứ ba lên bí thư thứ hai rồi bí thư thứ nhất, là tầng lớp cán bộ làm việc chính ở đại sứ quán. Họ theo dõi một mảng, viết báo cáo, gặp gỡ đối tác ở cấp chuyên viên.
Tham tán là bậc cao hơn, thường phụ trách cả một lĩnh vực như chính trị, kinh tế, văn hoá. Ở đại sứ quán lớn, một tham tán có thể quản lý một nhóm cán bộ.
Tham tán công sứ thường là người đứng thứ hai trong đại sứ quán, thay mặt đại sứ khi đại sứ vắng. Trong nhiều tài liệu quốc tế, vị trí này được gọi là phó trưởng cơ quan đại diện.
Công sứ, đại sứ và chữ đặc mệnh toàn quyền
Công sứ và đại sứ là những hàm cao nhất. Ngày xưa, có những nước chỉ trao đổi công sứ với nhau thay vì đại sứ, và cơ quan khi đó gọi là công sứ quán. Ngày nay hầu hết các nước trao đổi đại sứ.
Người đứng đầu đại sứ quán mang chức danh đầy đủ là đại sứ đặc mệnh toàn quyền. Đặc mệnh nghĩa là được giao sứ mệnh đặc biệt, toàn quyền nghĩa là được trao quyền đại diện đầy đủ cho nhà nước mình ở nước sở tại.
Cách gọi này có gốc từ thời xưa, khi một sứ thần được vua cử đi phải có văn bản trao toàn quyền thương lượng, vì thư từ đi lại mất nhiều tháng. Ngày nay liên lạc tức thì, nhưng danh xưng trang trọng vẫn được giữ.
Cần phân biệt hàm đại sứ với chức vụ đại sứ. Có người mang hàm đại sứ nhưng đang làm việc ở trong nước, chẳng hạn giữ vị trí lãnh đạo một đơn vị ở cơ quan đối ngoại.
Đại biện là ai?
Theo Công ước Viên về quan hệ ngoại giao năm một nghìn chín trăm sáu mươi mốt, người đứng đầu cơ quan đại diện có ba cấp: đại sứ, công sứ, và đại biện. Đại sứ và công sứ được cử tới nguyên thủ quốc gia nước sở tại, còn đại biện được cử tới bộ trưởng ngoại giao.
Hay gặp hơn trong tin tức là đại biện lâm thời. Đó là người tạm thời đứng đầu đại sứ quán khi chưa có đại sứ hoặc khi đại sứ vắng mặt, thường là tham tán công sứ hoặc người có hàm cao nhất tại chỗ.
Đôi khi, việc một nước để đại biện lâm thời thay vì cử đại sứ trong thời gian dài cũng là một tín hiệu ngoại giao về mức độ quan hệ. Nhưng phần lớn thời gian, đó chỉ là khoảng trống bình thường giữa hai nhiệm kỳ.
Trong lễ tân, đại biện xếp sau tất cả các đại sứ và công sứ, theo đúng thứ tự cấp mà công ước đã quy định.
Những chức danh khác trong đại sứ quán
Bên cạnh các hàm ngoại giao, đại sứ quán còn có những chức danh theo chức năng. Tuỳ viên quốc phòng là sĩ quan quân đội được cử theo dõi lĩnh vực quốc phòng. Đại diện của các bộ ngành như thương mại, giáo dục, công an có thể làm việc trong cơ quan đại diện với chức danh riêng.
Ở lãnh sự quán, người đứng đầu là tổng lãnh sự hoặc lãnh sự, với hệ thống hàm lãnh sự riêng. Có cả lãnh sự danh dự, thường là người địa phương được nhờ đại diện cho một nước ở những nơi không có cơ quan chính thức.
Nhân viên hành chính, kỹ thuật, phục vụ cũng là một phần của đại sứ quán, có quy chế riêng về quyền ưu đãi theo công ước quốc tế.
Lần tới đọc tin thấy một chức danh lạ, bạn có thể tự hỏi: đây là hàm, là chức vụ, hay là chức danh theo chức năng? Câu trả lời sẽ cho bạn biết người đó đang ở đâu trong bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Bí thư thứ nhất ở đại sứ quán có quyền lớn không?
Bí thư thứ nhất là bậc cán bộ có kinh nghiệm, thường phụ trách một mảng việc cụ thể. Họ không phải người đứng đầu cơ quan. Trên họ còn tham tán, tham tán công sứ và đại sứ.
Đại sứ có phải lúc nào cũng là người làm ngoại giao chuyên nghiệp không?
Không nhất thiết. Nhiều nước cử cả những người từ lĩnh vực khác làm đại sứ. Nhưng phần lớn đại sứ là người đã làm nghề ngoại giao lâu năm.
Hàm ngoại giao có giữ suốt đời không?
Hàm được phong theo quy định của mỗi nước và gắn với quá trình công tác. Việc giữ hay thôi dùng hàm khi chuyển công việc hoặc nghỉ hưu tuỳ theo quy định cụ thể.
Tổng lãnh sự và đại sứ ai cao hơn?
Hai vị trí thuộc hai hệ thống khác nhau: đại sứ đứng đầu đại sứ quán ở thủ đô và đại diện cho quan hệ giữa hai nhà nước, tổng lãnh sự đứng đầu lãnh sự quán phụ trách công việc lãnh sự ở một vùng. Trong cùng một nước, tổng lãnh sự chịu sự chỉ đạo chung của đại sứ.
Đại sứ lưu động là gì?
Đó là đại sứ không thường trú ở một nước cụ thể mà được giao nhiệm vụ đặc biệt hoặc phụ trách nhiều nơi. Mỗi nước sử dụng danh xưng này theo cách riêng.
