Hoà ước Westphalia, ký năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám, chấm dứt Chiến tranh Ba mươi năm ở châu Âu và thường được coi là cột mốc cho ý niệm các quốc gia có chủ quyền, bình đẳng với nhau và không can thiệp vào việc nội bộ của nhau. Tuy vậy, các nhà sử học vẫn tranh luận liệu ý niệm đó thật sự ra đời ở Westphalia, hay được người đời sau gắn vào cho gọn.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Trong sách quan hệ quốc tế, chữ Westphalia xuất hiện gần như ở trang đầu; hôm nay mình kể nó là gì, và vì sao nó được nhắc mãi.
Một cuộc chiến kéo dài ba mươi năm
Chiến tranh Ba mươi năm diễn ra từ năm một nghìn sáu trăm mười tám đến năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám, chủ yếu trên đất các vùng nói tiếng Đức ngày nay. Ban đầu nó bắt nguồn từ xung đột tôn giáo giữa các vùng theo Công giáo và Tin Lành, rồi dần thành cuộc tranh giành quyền lực giữa các thế lực lớn ở châu Âu.
Cuộc chiến tàn phá nặng nề. Nhiều vùng mất một phần rất lớn dân số vì chiến tranh, đói kém và dịch bệnh. Con số chính xác còn được tranh luận, nhưng mọi nguồn đều đồng ý đây là một trong những thảm hoạ lớn nhất của châu Âu thời đó.
Khi các bên đều đã kiệt sức, nhu cầu chấm dứt chiến tranh trở nên cấp bách. Nhưng làm thế nào để hàng chục thế lực, khác nhau về tôn giáo, quyền lợi và thứ bậc, cùng ngồi lại được?
Câu trả lời là một hội nghị hoà bình kéo dài nhiều năm, ở hai thành phố thuộc vùng Westphalia.
Hội nghị ở hai thành phố
Các đoàn đại biểu tụ họp ở hai thành phố Münster và Osnabrück, cách nhau không xa. Việc chia hai nơi một phần là vì những khác biệt tôn giáo và những bất đồng về việc ai ngồi cùng bàn với ai.
Hội nghị thu hút rất nhiều phái đoàn, từ các vương quốc lớn tới các công quốc, thành phố nhỏ. Đây là một trong những hội nghị ngoại giao đa phương lớn đầu tiên của châu Âu.
Chuyện thứ bậc và nghi lễ chiếm rất nhiều thời gian. Ai vào phòng trước, ai ngồi ghế nào, ai được gọi bằng danh hiệu gì đều có thể trở thành tranh cãi kéo dài. Những tranh cãi này cho thấy vì sao về sau người ta phải đặt ra quy tắc lễ tân rõ ràng.
Đàm phán kéo dài nhiều năm, với thư từ đi lại giữa hai thành phố và các thủ đô. Cuối cùng, năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám, các hiệp ước được ký kết.
Hoà ước đã thay đổi điều gì?
Hoà ước giải quyết nhiều vấn đề lãnh thổ, quyền lợi của các bên, và đặc biệt là vấn đề tôn giáo. Các nhà cầm quyền trong đế quốc được thừa nhận có quyền lớn hơn trong việc quyết định công việc của vùng mình.
Cùng thời điểm, Tây Ban Nha công nhận nền độc lập của Cộng hoà Hà Lan, chấm dứt một cuộc chiến khác kéo dài tám mươi năm.
Điều được nhắc nhiều nhất về sau là tinh thần chung: các thực thể chính trị tự quyết công việc trong lãnh thổ của mình, và đối xử với nhau theo những thoả thuận, thay vì một quyền lực tối cao đứng trên tất cả.
Từ đó, người ta nói về hệ thống Westphalia, tức trật tự quốc tế dựa trên các quốc gia có chủ quyền, bình đẳng về mặt pháp lý.
Các nhà sử học tranh luận gì?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng gắn khái niệm chủ quyền hiện đại vào riêng năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám là đơn giản hoá. Ý niệm chủ quyền đã được bàn từ trước đó, và tiếp tục phát triển trong nhiều thế kỷ sau.
Văn bản hoà ước cũng không dùng những thuật ngữ mà sách giáo khoa hiện đại hay gán cho nó. Nó là một thoả thuận cụ thể giải quyết những vấn đề cụ thể của thời đó.
Vì vậy, khi đọc cụm từ chủ quyền kiểu Westphalia, nên hiểu đó là một cách gọi tắt mà giới nghiên cứu dùng, mang tính biểu tượng hơn là mô tả chính xác điều hoà ước đã làm.
Đây là một bài học hay về lịch sử ý tưởng: một sự kiện có thể trở thành biểu tượng cho điều lớn hơn chính nó, và biểu tượng đó lại ảnh hưởng tới cách người đời sau suy nghĩ.
Vì sao vẫn còn đáng nhắc?
Dù tranh luận thế nào, những nguyên tắc gắn với Westphalia vẫn là nền móng của quan hệ quốc tế ngày nay: các quốc gia bình đẳng về chủ quyền, tôn trọng toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ.
Những nguyên tắc này được ghi lại trong Hiến chương Liên Hợp Quốc và nhiều văn kiện quốc tế khác. Một nước nhỏ và một nước lớn đều có một phiếu tại Đại hội đồng là một biểu hiện cụ thể.
Westphalia cũng nhắc rằng hoà bình thường đến sau những cuộc chiến mà mọi bên đều mất mát quá nhiều. Các nhà ngoại giao ở Münster và Osnabrück đã làm việc nhiều năm để biến sự kiệt sức thành một thoả thuận.
Và có lẽ điều đáng nhớ nhất là: để chấm dứt ba mươi năm chiến tranh, người ta cần nhiều năm ngồi bàn, cãi nhau cả về chỗ ngồi. Ngoại giao chậm, nhưng nó vẫn nhanh hơn chiến tranh.
Câu hỏi thường gặp
Westphalia ở đâu?
Westphalia là một vùng lịch sử ở tây bắc nước Đức ngày nay. Hai thành phố Münster và Osnabrück, nơi diễn ra hội nghị, đều thuộc vùng này hoặc nằm sát cạnh.
Hoà ước Westphalia có phải một văn bản duy nhất không?
Không. Thường được gọi chung là Hoà ước Westphalia, nhưng thực chất gồm một số hiệp ước ký ở Münster và Osnabrück trong năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám, giữa các bên khác nhau.
Chủ quyền quốc gia nghĩa là gì?
Hiểu đơn giản, đó là quyền tối cao của một quốc gia đối với lãnh thổ và công việc của mình, và quyền độc lập trong quan hệ với các quốc gia khác. Các quốc gia có chủ quyền được coi là bình đẳng về mặt pháp lý.
Hội nghị Westphalia kéo dài bao lâu?
Các cuộc đàm phán diễn ra trong nhiều năm, từ giữa thập niên bốn mươi của thế kỷ mười bảy cho đến năm một nghìn sáu trăm bốn mươi tám, xen kẽ với giao tranh vẫn tiếp diễn ở nhiều nơi.
Vì sao hai thành phố khác nhau được chọn?
Một phần vì khác biệt tôn giáo giữa các bên và những bất đồng về thứ bậc, nghi lễ. Chia hai nơi giúp các nhóm làm việc riêng, với thư từ và sứ giả đi lại giữa hai thành phố.
