Dịch đuổi là khi người nói dừng lại sau từng đoạn để phiên dịch nhắc lại bằng ngôn ngữ kia, chính xác nhưng tốn gần gấp đôi thời gian. Dịch song song là khi phiên dịch ngồi trong cabin, nghe qua tai nghe và nói gần như cùng lúc với người phát biểu, nhanh nhưng cực kỳ căng thẳng nên thường phải hai người thay nhau. Kiểu dịch song song được dùng ở quy mô lớn từ phiên toà Nuremberg sau Thế chiến thứ hai.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Ở mọi hội nghị quốc tế, có những người không bao giờ lên ảnh nhưng thiếu họ thì không ai hiểu ai. Hôm nay mình kể về họ.
Dịch đuổi: chậm mà chắc
Trong dịch đuổi, người phát biểu nói một đoạn, thường vài câu đến vài phút, rồi dừng lại. Phiên dịch, vừa nghe vừa ghi chép bằng một hệ thống ký hiệu riêng, sau đó nói lại toàn bộ bằng ngôn ngữ kia.
Ưu điểm lớn nhất là độ chính xác. Phiên dịch có vài giây để hiểu trọn ý, chọn chữ, sắp xếp lại câu cho tự nhiên. Vì thế dịch đuổi rất hợp với hội đàm song phương, phỏng vấn, những cuộc gặp nhỏ mà từng chữ đều quan trọng.
Nhược điểm là thời gian. Một cuộc hội đàm một tiếng thực chất chỉ có khoảng nửa tiếng nội dung, vì nửa còn lại dành cho dịch. Các bên phải chuẩn bị nội dung gọn hơn.
Dịch đuổi cũng tạo ra một nhịp riêng. Khoảng chờ khi người dịch nói cho phép người nghe có thời gian suy nghĩ, quan sát nét mặt đối phương. Nhiều nhà đàm phán có kinh nghiệm tận dụng khoảng thời gian này.
Dịch song song: nhanh mà căng
Trong dịch song song, phiên dịch ngồi trong một cabin cách âm, nghe người nói qua tai nghe và nói vào micro gần như đồng thời, chỉ chậm hơn vài giây. Người nghe đeo tai nghe chọn kênh ngôn ngữ của mình.
Công việc này đòi hỏi não bộ cùng lúc nghe, hiểu, chuyển ngữ và nói. Phiên dịch phải đoán trước được câu sẽ đi về đâu, đặc biệt khi hai ngôn ngữ có trật tự câu khác nhau.
Vì quá căng thẳng, phiên dịch song song thường làm việc theo cặp trong một cabin, thay nhau sau mỗi khoảng thời gian ngắn, thường là khoảng nửa tiếng. Người nghỉ vẫn ngồi bên cạnh, ghi lại con số, tên riêng để hỗ trợ người đang dịch.
Dịch song song làm hội nghị nhiều ngôn ngữ trở nên khả thi. Không có nó, một phiên họp với hàng chục đoàn nói nhiều thứ tiếng sẽ kéo dài vô tận.
Câu chuyện ở Nuremberg
Sau Thế chiến thứ hai, phiên toà xét xử các lãnh đạo phát xít ở Nuremberg cần làm việc bằng bốn ngôn ngữ: tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Nga và tiếng Đức. Nếu dùng dịch đuổi, mỗi câu phải dịch ba lần, phiên toà sẽ kéo dài không biết bao lâu.
Ban tổ chức quyết định dùng hệ thống dịch song song với tai nghe và micro, một cách làm trước đó mới chỉ được thử nghiệm ở quy mô nhỏ. Các phiên dịch viên được tuyển chọn và huấn luyện gấp rút.
Hệ thống ấy hoạt động, và chứng minh rằng dịch song song có thể dùng cho những sự kiện lớn và quan trọng. Ngay sau đó, Liên Hợp Quốc mới thành lập cũng đưa dịch song song vào sử dụng.
Từ đó, cabin phiên dịch trở thành hình ảnh quen thuộc ở mọi hội trường quốc tế. Một nghề mới gần như ra đời từ một phiên toà.
Những kiểu dịch khác
Dịch thì thầm là khi phiên dịch ngồi sát cạnh một hai người nghe và nói nhỏ bản dịch gần như cùng lúc, không cần thiết bị. Kiểu này hay dùng khi chỉ một vị khách cần dịch trong một cuộc họp lớn.
Dịch tiếp sức được dùng khi không có phiên dịch nào chuyển trực tiếp giữa hai ngôn ngữ ít phổ biến. Bài phát biểu được dịch sang một ngôn ngữ trung gian, rồi từ đó sang ngôn ngữ đích. Mỗi lần chuyển là một lần có nguy cơ mất sắc thái.
Dịch nhìn là khi phiên dịch đọc một văn bản viết bằng ngôn ngữ này và nói ngay ra bằng ngôn ngữ kia. Kỹ năng này hay cần khi có một văn bản bất ngờ được đưa ra giữa cuộc họp.
Ngoài ra còn biên dịch, tức dịch văn bản viết. Biên dịch có thời gian tra cứu nhưng đòi hỏi chính xác tuyệt đối, nhất là với văn bản pháp lý như điều ước.
Làm việc tốt với phiên dịch hội nghị
Nếu bạn là người phát biểu ở một hội nghị có dịch song song, hãy gửi bài phát biểu cho phiên dịch trước, dù chỉ là dàn ý. Phiên dịch sẽ chuẩn bị thuật ngữ, tên riêng, con số.
Khi nói, hãy nói tốc độ vừa phải. Đọc văn bản viết sẵn với tốc độ nhanh là ác mộng của phiên dịch, vì văn viết dày đặc thông tin hơn văn nói.
Tránh những câu đùa chơi chữ, những trích dẫn thơ không báo trước. Nếu muốn trích thơ, hãy gửi trước bản dịch để phiên dịch đọc lại.
Và nếu có dịp, hãy cảm ơn phiên dịch sau buổi họp. Họ là những người đã giúp tiếng nói của bạn đến được tai người nghe, và ít khi được ai nhắc tên.
Câu hỏi thường gặp
Dịch song song có chính xác bằng dịch đuổi không?
Thường dịch đuổi có độ chính xác và trau chuốt cao hơn vì phiên dịch có thời gian sắp xếp câu. Dịch song song nhanh hơn nhưng có thể phải lược bớt chi tiết khi người nói quá nhanh. Phiên dịch giỏi ở cả hai kiểu đều giữ được ý chính rất tốt.
Vì sao phiên dịch song song phải thay ca?
Vì công việc đòi hỏi tập trung cao độ liên tục, sau một thời gian ngắn độ chính xác sẽ giảm rõ rệt. Làm theo cặp và thay nhau đều đặn giúp giữ chất lượng suốt cả ngày họp.
Phiên dịch có được giữ bí mật nội dung không?
Có. Phiên dịch chuyên nghiệp tuân theo nguyên tắc giữ bí mật tuyệt đối mọi nội dung họ được nghe trong khi làm việc. Đây là nguyên tắc đạo đức cốt lõi của nghề.
Muốn làm phiên dịch hội nghị cần học gì?
Cần thông thạo ít nhất hai ngôn ngữ ở mức rất cao, kiến thức rộng, và được đào tạo chuyên sâu kỹ năng phiên dịch, thường qua các chương trình chuyên ngành và nhiều năm thực hành.
Máy dịch có thay được phiên dịch hội nghị không?
Công cụ dịch tự động đã tiến bộ nhiều và hữu ích trong một số tình huống. Nhưng ở các cuộc đàm phán và hội nghị quan trọng, nơi sắc thái và độ chính xác có thể ảnh hưởng tới kết quả, phiên dịch con người vẫn giữ vai trò chính.
