Ngoại giao văn hoá là dùng văn hoá, từ món ăn, âm nhạc, nghệ thuật, phim ảnh, lễ hội cho tới ngôn ngữ, để người nước khác hiểu và có thiện cảm với đất nước mình. Nó không thay được những cuộc đàm phán chính thức, nhưng tạo ra một nền thiện cảm lâu dài mà những cuộc hội đàm khó lòng có được.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Có lẽ bạn đã làm ngoại giao văn hoá mà không biết, mỗi lần mời một người bạn nước ngoài ăn bát phở đầu tiên.
Vì sao văn hoá làm được việc của ngoại giao?
Hội đàm cấp cao nói chuyện với những người làm chính sách. Văn hoá thì nói chuyện với hàng triệu người bình thường. Một sinh viên nước ngoài thích nhạc Việt, một gia đình nước ngoài mê bánh mì Việt, họ không ký hiệp định nào, nhưng họ mang theo cảm tình.
Cảm tình ấy tích luỹ dần thành hình ảnh quốc gia. Khi người dân một nước có thiện cảm với nước khác, chính phủ hai nước cũng dễ hợp tác hơn, doanh nghiệp dễ làm ăn hơn, du khách muốn đến hơn.
Một nhà khoa học chính trị người Mỹ cuối thế kỷ hai mươi đã gọi khả năng thu hút bằng văn hoá, giá trị và hình ảnh là quyền lực mềm, để phân biệt với quyền lực cứng của quân sự và kinh tế. Khái niệm này giờ được dùng rộng rãi.
Điều đặc biệt của quyền lực mềm là không ai ép được. Người ta tự yêu một món ăn, một bài hát. Và chính vì tự nguyện, nó bền.
Những hình thức thường gặp
Các nước tổ chức tuần lễ văn hoá, ngày văn hoá ở nước bạn: biểu diễn nghệ thuật, triển lãm ảnh, ẩm thực, trình diễn trang phục truyền thống. Đây là hình thức quen thuộc nhất.
Nhiều nước mở trung tâm văn hoá ở nước ngoài, dạy ngôn ngữ, tổ chức chiếu phim, triển lãm, câu lạc bộ đọc sách. Học ngôn ngữ của một nước thường là bước đầu tiên để yêu văn hoá nước đó.
Liên hoan phim, hội chợ sách, giải thể thao, học bổng cho sinh viên nước ngoài cũng là những kênh ngoại giao văn hoá. Mỗi sinh viên quốc tế sau khi về nước là một người hiểu đất nước mình đã học.
Và ngày nay, mạng xã hội trở thành kênh lớn nhất. Một đoạn phim ngắn về ẩm thực đường phố có thể được hàng triệu người xem, nhiều hơn mọi sự kiện chính thức cộng lại.
Ẩm thực Việt: một sứ giả không hàm
Nếu hỏi người nước ngoài họ biết gì về Việt Nam, rất nhiều người sẽ nhắc tới món ăn: phở, bánh mì, gỏi cuốn, cà phê. Ẩm thực đã đi trước nhiều nỗ lực quảng bá chính thức.
Phần lớn công đó thuộc về những người Việt mở quán ăn ở khắp nơi trên thế giới. Họ không phải nhà ngoại giao, nhưng mỗi bát phở họ bán là một lời giới thiệu về đất nước.
Ngoại giao ẩm thực chính thức cũng có: tiệc chiêu đãi của đại sứ quán dùng món Việt, đầu bếp được mời nấu cho các sự kiện quốc tế, lớp dạy nấu ăn cho bạn bè nước ngoài.
Cái hay của ẩm thực là nó mở lời rất tự nhiên. Ngồi ăn cùng nhau, người ta hỏi món này làm thế nào, ăn vào dịp nào, ở quê bạn có món gì giống không. Câu chuyện văn hoá bắt đầu từ đó.
Thật hay giả: điều làm nên ngoại giao văn hoá tốt
Ngoại giao văn hoá có thể vụng về khi trở thành quảng cáo một chiều. Những tập sách ảnh bóng bẩy, những video giới thiệu đầy tính từ thường được xem một lần rồi quên.
Thứ chạm được người khác là sự chân thật: một nghệ nhân kể về nghề của mình, một bữa cơm nhà, một bài hát dân ca được giải thích ý nghĩa. Người nước ngoài muốn thấy một đất nước có thật, có người thật.
Ngoại giao văn hoá tốt cũng là hai chiều. Không chỉ giới thiệu văn hoá mình, mà còn tò mò, tôn trọng văn hoá người. Một tuần lễ văn hoá mà hai bên cùng biểu diễn, cùng nấu ăn thường để lại ấn tượng sâu hơn.
Và nó cần thời gian. Hình ảnh một quốc gia không đổi sau một sự kiện, mà sau hàng chục năm những trải nghiệm nhỏ cộng dồn.
Mỗi người là một trang giới thiệu
Bạn không cần làm ở đại sứ quán để làm ngoại giao văn hoá. Mỗi người Việt đi du lịch, đi học, đi làm ở nước ngoài, mỗi người Việt tiếp đón du khách ở quê mình, đều đang giới thiệu đất nước.
Một hướng dẫn viên tận tình, một người bán hàng trung thực, một gia đình mời khách lạ vào uống chén trà, có khi để lại ấn tượng sâu hơn mọi chiến dịch quảng bá.
Ngược lại, một hành vi thiếu văn hoá ở nước ngoài cũng có thể lên mạng và làm xấu hình ảnh chung chỉ trong một ngày.
Câu hỏi để mang theo: nếu một người bạn nước ngoài chỉ biết về Việt Nam qua bạn, họ sẽ kể gì với người khác?
Câu hỏi thường gặp
Ngoại giao văn hoá khác quảng bá du lịch thế nào?
Quảng bá du lịch nhắm tới việc thu hút du khách đến. Ngoại giao văn hoá rộng hơn, nhắm tới sự hiểu biết và thiện cảm lâu dài giữa các dân tộc, phục vụ cả quan hệ chính trị, kinh tế, giáo dục. Hai việc bổ sung cho nhau.
Quyền lực mềm là gì?
Là khả năng của một quốc gia khiến người khác muốn điều mình muốn nhờ sức hút của văn hoá, giá trị và chính sách, thay vì nhờ sức ép quân sự hay kinh tế. Khái niệm này được các nhà khoa học chính trị phương Tây đưa ra cuối thế kỷ hai mươi.
Người dân bình thường có thể làm ngoại giao văn hoá không?
Có, và rất hiệu quả. Mỗi lần bạn giới thiệu món ăn, phong tục, câu chuyện quê hương với người nước ngoài một cách chân thành, bạn đang làm ngoại giao văn hoá.
Vì sao ẩm thực Việt được nhiều người nước ngoài biết?
Một phần nhờ cộng đồng người Việt mở quán ăn ở nhiều nước, một phần nhờ ẩm thực Việt có nhiều rau tươi, hương vị cân bằng, dễ tiếp cận. Các chương trình ẩm thực và mạng xã hội cũng góp phần lớn.
Làm sao giới thiệu văn hoá mà không bị quá lố?
Hãy kể bằng câu chuyện cụ thể và trải nghiệm thật, mời người nghe tham gia, và luôn tò mò về văn hoá của họ. Tránh so sánh hơn thua với văn hoá khác.
