Thể thao làm được việc của ngoại giao vì nó cho người dân các nước gặp nhau theo một luật chơi chung, nơi tôn trọng đối thủ là điều hiển nhiên. Lịch sử từng có những trận đấu mở đường cho quan hệ giữa các nước, và ngày nay các giải đấu lớn vẫn là dịp để lãnh đạo, vận động viên, người hâm mộ của nhiều quốc gia đứng cạnh nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Ngoại Giao. Hôm nay mình nói về những cái bắt tay qua lưới, và vì sao chúng có khi nặng ký hơn một bản thông cáo.
Hưu chiến Olympic thời cổ
Ở Hy Lạp cổ đại, các thành bang thường xuyên đánh nhau. Nhưng khi Thế vận hội ở Olympia đến gần, có một tập tục hưu chiến để vận động viên và khán giả được đi lại an toàn đến và về từ nơi thi đấu.
Tập tục này không có nghĩa mọi cuộc chiến đều dừng lại, nhưng nó cho thấy người xưa đã thấy thể thao là một không gian riêng, nơi xung đột được gác lại.
Khi Thế vận hội hiện đại được khôi phục, tinh thần ấy được nhắc lại. Liên Hợp Quốc nhiều lần thông qua nghị quyết kêu gọi hưu chiến Olympic trong thời gian diễn ra các kỳ thế vận hội.
Lời kêu gọi ấy không phải lúc nào cũng được tôn trọng, nhưng nó giữ một ý tưởng sống: có những thứ con người có thể làm cùng nhau ngay cả khi đang bất đồng.
Khi quả bóng bàn mở cửa
Câu chuyện nổi tiếng nhất về thể thao và ngoại giao trong thế kỷ hai mươi có lẽ là ngoại giao bóng bàn. Năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt, sau giải vô địch bóng bàn thế giới tổ chức ở Nhật Bản, đội tuyển bóng bàn Mỹ được mời sang thăm Trung Quốc, khi hai nước chưa có quan hệ ngoại giao.
Chuyến đi của những vận động viên ấy được nhiều nhà sử học coi là một tín hiệu quan trọng, góp phần mở đường cho những tiếp xúc cấp cao giữa hai nước sau đó.
Điều đáng chú ý là thể thao cho phép hai bên thử thăm dò mà không phải cam kết gì chính thức. Một chuyến thi đấu giao hữu có thể được hiểu là nhiều thứ, và cũng có thể chỉ là một chuyến thi đấu.
Từ đó, cụm từ ngoại giao bóng bàn được dùng để chỉ những bước tiếp xúc nhỏ, mềm, giúp hai bên làm quen trước khi bàn chuyện lớn.
Giải đấu lớn là dịp gặp gỡ
Lễ khai mạc một kỳ thế vận hội hay một giải đấu khu vực thường có mặt nhiều nguyên thủ, lãnh đạo. Bên lề các trận đấu là những cuộc gặp song phương, những cuộc trò chuyện mà ở nơi khác khó sắp xếp.
Đăng cai một giải đấu lớn cũng là dịp một nước giới thiệu mình với thế giới: văn hoá, khả năng tổ chức, lòng hiếu khách. Hàng nghìn vận động viên, phóng viên, khán giả quốc tế đến và mang về những ấn tượng.
Việt Nam từng đăng cai Đại hội Thể thao Đông Nam Á và nhiều giải đấu quốc tế. Mỗi lần như vậy, các thành phố đăng cai đón tiếp hàng nghìn khách từ các nước trong khu vực.
Các giải đấu khu vực cũng góp phần gắn kết các nước láng giềng, tạo ra những kỷ niệm chung cho người dân, đặc biệt là người trẻ.
Cổ động viên: sứ giả trên khán đài
Khi đội tuyển quốc gia thi đấu ở nước ngoài, cổ động viên đi theo cũng là sứ giả. Hình ảnh một khán đài cổ vũ nhiệt tình nhưng văn minh, dọn rác sau trận đấu, chúc mừng đối thủ khi thua, sẽ được báo chí và mạng xã hội nước sở tại chú ý.
Ngược lại, hành vi quá khích, xúc phạm đối thủ, vi phạm luật lệ nước sở tại cũng lan đi rất nhanh, làm xấu hình ảnh chung và có khi gây căng thẳng không đáng có.
Người Việt nổi tiếng với sự nhiệt tình cổ vũ thể thao. Biến sự nhiệt tình ấy thành một hình ảnh đẹp là một kiểu ngoại giao nhân dân rất cụ thể.
Một nguyên tắc dễ nhớ khi đi cổ vũ ở nước ngoài: hò reo cho đội mình hết sức, nhưng vỗ tay cho một pha bóng đẹp của đối thủ. Đó là tinh thần thể thao, và cũng là tinh thần ngoại giao.
Khi thể thao bị kéo vào căng thẳng
Thể thao không phải lúc nào cũng hoà giải. Có những trận đấu giữa hai nước đang căng thẳng trở thành nơi bùng phát cảm xúc dân tộc, và có những lần các nước tẩy chay giải đấu vì lý do chính trị.
Vì vậy, nhiều tổ chức thể thao quốc tế đề cao nguyên tắc tách thể thao khỏi chính trị, dù trên thực tế ranh giới này không phải lúc nào cũng rõ.
Với người làm ngoại giao, điều quan trọng là hiểu sức mạnh hai mặt của thể thao: nó có thể mở cửa, nhưng cũng có thể đóng cửa nếu không được xử lý khéo.
Với mỗi chúng ta, câu hỏi đơn giản hơn: lần tới xem một trận đấu với đội nước khác, mình sẽ cổ vũ thế nào để người bên kia khán đài vẫn muốn bắt tay mình sau trận?
Câu hỏi thường gặp
Ngoại giao bóng bàn là gì?
Là cách gọi sự kiện năm một nghìn chín trăm bảy mươi mốt khi đội bóng bàn Mỹ được mời sang Trung Quốc, được coi là một bước góp phần mở đường cho tiếp xúc giữa hai nước. Nay cụm từ này chỉ chung những bước tiếp xúc mềm qua thể thao hay văn hoá.
Hưu chiến Olympic thời cổ có thật không?
Có. Người Hy Lạp cổ có tập tục hưu chiến liên quan tới Thế vận hội ở Olympia để bảo đảm an toàn đi lại cho vận động viên và khán giả. Mức độ thực hiện thì các nhà sử học vẫn bàn luận.
Đăng cai giải thể thao lớn có lợi gì cho ngoại giao?
Giúp quảng bá hình ảnh đất nước, tạo dịp cho lãnh đạo các nước gặp gỡ, thu hút du khách và tạo kỷ niệm chung cho người dân các nước. Nhưng cũng đòi hỏi chi phí và năng lực tổ chức lớn.
Cổ động viên đi nước ngoài cần lưu ý gì?
Tìm hiểu luật lệ nơi đến, nhất là quy định về pháo sáng, đồ uống có cồn, cờ và biểu ngữ trong sân. Cổ vũ nhiệt tình nhưng văn minh, tôn trọng đối thủ và cổ động viên đội bạn.
Thể thao có tách khỏi chính trị được không?
Các tổ chức thể thao quốc tế đề cao nguyên tắc này, nhưng trên thực tế thể thao và chính trị đôi khi đan xen. Điều quan trọng là mỗi người giữ tinh thần thể thao và tôn trọng đối thủ.
